Ngôi mộ cổ là đoạn trích truyện trinh thám của Phạm Cao Củng, một trong những cây bút mở đường cho truyện trinh thám Việt Nam, được học ở Bài 7 (Hành trình khám phá sự thật) sách Ngữ văn 9 Chân trời sáng tạo tập 2. Bài viết tổng hợp thông tin về tác giả, xuất xứ, bố cục, nhân vật Kỳ Phát, giá trị nội dung, nghệ thuật, kèm sơ đồ tư duy và hai mẫu tóm tắt.
Nội dung văn bản Ngôi mộ cổ
Đoạn trích nằm ở gần cuối truyện Kho tàng họ Đặng. Trước đó, ông tổ họ Đặng để lại cho bốn ngành con cháu bốn chiếc đĩa cổ, đáy mỗi chiếc khắc hai câu thơ Nôm. Thám tử Kỳ Phát đã giúp ba anh em họ Đặng thu đủ bốn chiếc đĩa, ghép các câu thơ thành một bài thơ bát cú chứa lời chỉ dẫn tới kho báu.
Một đêm trăng, Kỳ Phát cùng ba anh em họ Đặng đến khu mộ họ Đặng ở Văn Lý, ngồi uống rượu bên cây cổ thụ, đợi tới đúng mười hai giờ đêm. Kỳ Phát ngâm to bài thơ rồi lần lượt giải nghĩa từng câu bằng hành động: bước bảy bước từ gốc cây, nhìn chỗ mặt trăng khuất sau thân cây, trèo lên hai cành tả hữu thả chùm chìa khóa xuống để đánh dấu, đếm bước sang hướng đông, tính “một trăm giây” bằng đồng hồ, căng dây và đo khoảng cách. Tới nơi, cả bọn thấy một lỗ hổng dẫn xuống đường hầm. Trong hầm, họ gặp Bá Vy cùng tên Nghé; Bá Vy rút súng bắn Kỳ Phát nhưng trúng đá làm sập hầm, hai kẻ ấy bị đè chết. Kỳ Phát tìm được lối thoát và mang được gia tài của ông tổ họ Đặng ra ngoài.
Văn bản còn trong thời hạn bảo hộ, vì vậy ở đây chỉ tóm lược; lời giải các câu hỏi có trong bài soạn cùng tác phẩm.
Thông tin tác giả Phạm Cao Củng
Phạm Cao Củng (1913 – 2012) quê làng Lương Đường thuộc vùng Cẩm Giàng (Hải Dương). Ông thuộc lớp nhà văn tiên phong của truyện trinh thám nước ta, và là cây bút để lại nhiều thành tựu nhất cho thể loại này trước năm 1945.
Ông để lại gần hai mươi truyện trinh thám, nổi bật là loạt truyện về thám tử Kỳ Phát, nhân vật được nhiều bạn đọc ví như một Sơ-lốc Hôm của Việt Nam. Có thể kể: Chiếc tất nhuộm bùn, Người một mắt, Đám cưới Kỳ Phát, Vết tay trên trần. Ngoài ra, ông còn viết truyện võ hiệp và truyện cho thiếu nhi.
Truyện của Phạm Cao Củng có cốt truyện li kì, nhiều chi tiết gay cấn, đặt trong khung cảnh làng quê, phố thị Việt Nam; nhân vật thám tử của ông dùng kiến thức và óc suy luận để giải những bí ẩn mang màu sắc văn hóa Việt.
Thông tin tác phẩm Ngôi mộ cổ
Các mục dưới đây trả lời những câu hỏi thường gặp khi tìm hiểu đoạn trích.
Xuất xứ đoạn trích Ngôi mộ cổ
Theo SGK, văn bản trích từ truyện Kho tàng họ Đặng của Phạm Cao Củng, in trong tập Chiếc tất nhuộm bùn. Đoạn trích là chặng cuối của hành trình tìm kho báu, có một số chỗ được lược thuật.
Thể loại, ngôi kể, phương thức biểu đạt
- Thể loại: truyện trinh thám.
- Ngôi kể: ngôi thứ ba, người kể giấu mình, quan sát mọi hành động của các nhân vật.
- Phương thức biểu đạt chính là tự sự, có xen miêu tả và biểu cảm.
Bố cục: Ngôi mộ cổ có mấy phần?
Có thể chia đoạn trích thành 3 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến khi Kỳ Phát ngâm xong bài thơ): đêm trăng, bốn người chờ ở khu mộ; Kỳ Phát đọc to bài thơ bát cú.
- Phần 2 (tiếp đến chỗ cả bọn thấy lỗ tối om): Kỳ Phát giải mã từng câu thơ, xác định vị trí lối vào kho báu.
- Phần 3 (còn lại): xuống đường hầm, gặp Bá Vy; hầm sập, kẻ xấu bị trừng phạt, kho báu được tìm thấy.
Nhân vật Kỳ Phát
Kỳ Phát là chàng thám tử trẻ tuổi, thông minh, hiểu biết rộng (cả văn chương, điển cố lẫn chuyện Mác-cô Pô-lô), quan sát tinh tường, hành động nhanh nhẹn, quả quyết và dũng cảm. Chàng còn hóm hỉnh, biết biến cuộc tìm kho báu căng thẳng thành một đêm thưởng trăng ngâm thơ. Kết thúc truyện, chàng trao phần châu báu của mình làm của hồi môn cho cô Cúc rồi lại lên đường phiêu bạt, cho thấy một tấm lòng hào hiệp, không màng của cải.
Giá trị nội dung
- Kể lại hành trình giải mã bài thơ, tìm ra kho báu của dòng họ Đặng, tạo sự hấp dẫn, tò mò cho người đọc.
- Đề cao trí tuệ, vốn hiểu biết và sự can đảm của thám tử Kỳ Phát.
- Cho thấy kết cục của lòng tham: Bá Vy tìm cách chiếm đoạt kho báu và phải trả giá.
Giá trị nghệ thuật
- Cốt truyện li kì, nhiều tình tiết bất ngờ; không khí bí ẩn của khu mộ cổ, đêm trăng, đường hầm.
- Bài thơ đố được cài vào truyện như một tấm bản đồ, vừa mang màu sắc văn hóa Việt vừa là manh mối trinh thám.
- Kết hợp lời người kể và lời đối thoại; nhịp kể nhanh, dồn dập ở đoạn giải mã.
- Nhân vật thám tử được khắc họa qua hành động và lời nói, có nét riêng của người Việt.
Sơ đồ tư duy Ngôi mộ cổ
Tóm tắt Ngôi mộ cổ
Hai mẫu ngắn dưới đây giúp em nhớ nhanh đoạn trích.
Mẫu 1 – Tóm tắt Ngôi mộ cổ ngắn nhất
Đêm trăng, thám tử Kỳ Phát cùng ba anh em họ Đặng đến khu mộ tổ ở Văn Lý. Dựa vào bài thơ ghép từ bốn chiếc đĩa cổ, Kỳ Phát xác định được lối vào đường hầm dẫn tới kho báu. Trong hầm, Bá Vy định bắn Kỳ Phát nhưng làm sập hầm, chết cùng tên Nghé. Nhờ Kỳ Phát, cả nhóm thoát ra cùng kho báu.
Mẫu 2 – Tóm tắt Ngôi mộ cổ theo diễn biến
Bốn người ngồi uống rượu ngắm trăng dưới gốc cây cổ thụ ở khu mộ họ Đặng, chờ nửa đêm. Đúng mười hai giờ, Kỳ Phát ngâm bài thơ bát cú rồi giải từng câu: đứng cách gốc cây bảy bước, nhìn chỗ trăng bị thân cây che, xác định hai cành đông tây, thả chùm chìa khóa từ hai đầu cành để đánh dấu, bước hai mươi hai bước sang hướng đông, cho Liên Ty đi về phía tây trong một trăm giây, căng dây nối hai điểm và đo ra xa. Họ tìm thấy một miệng hầm, lần xuống và gặp Bá Vy. Phát súng của hắn làm sập hầm, giết chết chính hắn và tên Nghé. Kỳ Phát tìm thấy kho báu, cứu cả nhóm thoát khỏi hầm, rồi tặng phần của mình cho cô Cúc làm của hồi môn.
Lời kết
Ngôi mộ cổ là một đoạn trích tiêu biểu cho truyện trinh thám Việt Nam thời kì đầu: vụ án được giải bằng trí tuệ, kiến thức và sự am hiểu văn hóa dân tộc. Khi học, em cần nắm cách Kỳ Phát giải mã bài thơ, đặc điểm của nhân vật thám tử và tác dụng của ngôi kể thứ ba.
Xem thêm:
- Mục lục Ngữ văn 9 Chân trời sáng tạo
- Soạn bài Tình yêu và thù hận (Ngữ văn 9 Chân trời sáng tạo tập 2)