Nghịch tử là đứa con ngỗ nghịch, bất hiếu, cãi lời và làm trái ý cha mẹ. Đây là từ Hán Việt (逆子), thuộc lớp từ cũ, ngày thường ít ai nói, nhưng vẫn quen tai qua câu mắng “đồ nghịch tử!” trong phim cổ trang và truyện dịch. Hiểu “nghịch tử nghĩa là gì” cho đúng cũng là để khỏi lẫn nó với một đứa trẻ chỉ nghịch ngợm.
| Nghĩa ngắn | Đứa con ngỗ nghịch, bất hiếu, chống lại cha mẹ |
| Chữ Hán | 逆子: nghịch (ngược, chống lại) + tử (con) |
| Loại từ | Danh từ, thuộc lớp từ cũ |
| Sắc thái | Rất nặng, dùng để mắng hoặc trách |
Nghịch tử nghĩa là gì trong lời mắng xưa?
Các từ điển tiếng Việt ghi nghịch tử là danh từ, kèm nhãn “từ cũ”, nghĩa là đứa con ngỗ nghịch, bất hiếu. Từ điển Hán Việt giảng gọn hơn: đứa con cãi lời cha mẹ. Từ điển tiếng Trung cũng dịch 逆子 là người con bất hiếu, và xếp nó cùng nhóm với 不孝子 (bất hiếu tử).
Điều đáng chú ý là cách từ này xuất hiện. Hiếm khi người ta dùng nó để kể chuyện một cách bình thản. Nó gần như luôn bật ra trong cơn giận của bậc cha mẹ, ông bà: “Đồ nghịch tử! Ta nuôi ngươi khôn lớn để ngươi đối xử với cha mẹ thế này sao?” Một câu như thế trong phim cổ trang thường báo hiệu cảnh cha con từ mặt nhau.
Vì là từ cũ, đặt nó vào lời nói hằng ngày dễ nghe như đang đóng kịch. Bạn bè trêu nhau “nghịch tử nhà này lại về muộn” thì người nghe hiểu là đùa; còn nói thật lòng với ai đó thì đây là một lời nặng.
Nghịch tử, bất hiếu và ngỗ nghịch đứng chỗ nào?
| Từ | Loại từ | Trọng tâm |
|---|---|---|
| Nghịch tử | Danh từ | Gọi thẳng người con: kẻ chống lại cha mẹ |
| Bất hiếu | Tính từ | Nhận xét cách đối xử: thiếu tình nghĩa, tệ bạc với cha mẹ |
| Ngỗ nghịch | Tính từ | Bướng, hỗn, không chịu nghe lời; dùng cho cả trẻ con |
| Hiếu tử | Danh từ | Trái nghĩa: người con hết lòng với cha mẹ |
Nói ai đó “bất hiếu” là chê một hành vi. Gọi ai đó là “nghịch tử” là dán cho họ một cái nhãn. Cũng vì vậy mà từ sau nặng hơn hẳn. Phía bên kia của nghịch tử là người con hiếu thảo; bài giảng chữ 孝 về đạo làm con hiếu thảo giải thích kĩ hơn.
Ông bà ta không dùng nhiều chữ Hán khi dạy con, nhưng ý thì có đủ trong ca dao. Muốn tìm dẫn chứng cho bài nghị luận về chữ hiếu, có thể đọc trang ca dao, tục ngữ về hiếu và bất hiếu.
Đứng ở phía ngược với nghịch tử là người con biết phụng dưỡng cha mẹ; các chữ hiếu hạnh, có hiếu, hiếu thuận được so sánh trong đồng nghĩa, trái nghĩa với hiếu thảo.
Chữ 逆 trong nghịch tử, nghịch cảnh, phản nghịch
Chữ nghịch (逆) có nghĩa gốc là đi ngược chiều, rồi mở sang nghĩa chống lại, trái với lẽ thuận. Họ từ của nó khá đông: phản nghịch (làm phản), nghịch thần (bề tôi làm phản), tỉ lệ nghịch, nghịch lý, và cả nghịch cảnh mà bài giải nghĩa chữ 逆境 đã nói tới.
Chữ tử (子) là con. Trong lối nghĩ trọng tôn ti ngày xưa, con thuận theo cha mẹ là lẽ tự nhiên, cũng như bề tôi thuận theo vua. Đi ngược lại thì thành “nghịch”. Cặp nghịch tử với hiếu tử vì thế song song với cặp nghịch thần với trung thần.
Cần tách nghịch tử khỏi chữ nghịch thuần Việt trong “nghịch ngợm”, “nghịch cát”, “nghịch nước”. Đó là chơi đùa, táy máy, chẳng liên quan gì tới chuyện chống đối. Một cậu bé nghịch như quỷ vẫn có thể là đứa con rất thương cha mẹ.
Một tiếng mắng nặng đến đâu?
Trong truyện và phim cổ trang, “nghịch tử” thường đứng cạnh những tiếng mắng cùng lớp như “đồ súc sinh“, “đồ thất phu vô dụng“. Người mắng thường là cha, ông, tộc trưởng; người bị mắng đã làm điều mà cả dòng họ cho là không thể tha.
Ngoài đời, gọi một người là nghịch tử tức là phán xét cả tư cách làm con của họ. Nếu chỉ muốn nói một hành động sai, dùng “hỗn”, “vô lễ”, “chưa phải với cha mẹ” sẽ đúng mức hơn. Còn khi đọc một văn bản xưa, gặp chữ nghịch tử, hãy nhớ người viết đang nhìn bằng con mắt của lễ giáo cũ, nơi chỉ một lần cãi lời cũng có thể bị xem là trái đạo.
Nghịch tử trên phim, trong truyện và ngoài đời
Nghịch tử tiếng Anh là gì?
Có thể dịch là unfilial son hoặc ungrateful son. Trong lời thoại phim, bản dịch tiếng Anh hay chọn những từ mắng gọn như wretched son, tùy giọng điệu.
Nghịch tử và nghịch ngợm khác nhau thế nào?
Nghịch tử là từ Hán Việt, chỉ người con chống lại cha mẹ, mang ý chê rất nặng. Nghịch ngợm là từ thuần Việt, chỉ tính hiếu động, thích táy máy của trẻ, nhiều khi còn được nói bằng giọng âu yếm.
Nghịch tử viết bằng chữ Hán thế nào?
Viết là 逆子, đọc theo âm phổ thông Trung Quốc là nìzǐ. Hai chữ này có cách viết giống nhau ở cả chữ phồn thể lẫn giản thể.
Có nên dùng từ nghịch tử khi viết văn?
Dùng được khi kể lại lời nhân vật xưa hoặc bàn về quan niệm chữ hiếu thời phong kiến. Khi nhận xét một người hiện nay, nên chọn từ cụ thể hơn để câu văn không mang giọng phán xử.