Súc sinh là từ Hán Việt (畜生) có nghĩa gốc là loài vật, nhất là thú nuôi trong nhà. Trong kinh Phật, súc sinh là một trong sáu cõi luân hồi. Còn ngoài đời, “đồ súc sinh” là một lời mắng rất nặng, chỉ kẻ bị coi là đã mất hết tính người. Muốn hiểu súc sinh nghĩa là gì cho trọn thì phải nhìn cả ba lớp ấy.
| Nghĩa ngắn | Loài vật; trong lời mắng: kẻ hèn hạ, không còn nhân cách |
| Gốc từ | Hán Việt 畜生: súc (thú nuôi) + sinh (loài sống) |
| Loại từ | Danh từ |
| Sắc thái | Trung tính trong kinh Phật; xúc phạm nặng khi dùng với người |
Súc sinh vốn chỉ con gì?
Trước khi thành tiếng chửi, súc sinh chỉ đơn giản là con vật. Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học ghi nghĩa đầu tiên là súc vật: trâu, bò, lợn, gà, những con vật người ta nuôi quanh nhà. Từ điển mở Wiktionary thì xếp nghĩa này vào nhãn Phật giáo, chỉ các loài thú nói chung.
Nghĩa thứ hai mới là nghĩa mà phần lớn người tra từ đang tìm: dùng làm tiếng chửi, hoặc để trỏ hạng người hèn hạ, đã đánh mất nhân cách. Khi một người bị gọi là súc sinh, người nói muốn đẩy họ ra khỏi hàng ngũ con người, xếp ngang với loài chỉ biết ăn và sống theo bản năng.
Hai nghĩa ấy nằm trên một đường thẳng. Người xưa tin con người hơn loài vật ở chỗ biết phải trái, biết thương xót, biết xấu hổ. Mất những thứ đó thì, theo lối nghĩ ấy, chỉ còn cái xác người mà bên trong là loài vật.
畜生 và cõi súc sinh trong sáu nẻo luân hồi
Chữ súc (畜) chỉ muông thú nuôi trong nhà. Người Hán gom sáu loài ngựa, trâu, dê, gà, chó, lợn lại gọi là lục súc; tiếng Việt còn giữ chữ này trong gia súc, súc vật. Cùng mặt chữ ấy còn một âm đọc khác là húc, nghĩa là nuôi nấng. Chữ sinh (生) là sống, là loài có sự sống.
Nhà Phật dùng súc sinh để gọi một trong sáu nẻo tái sinh. Ba đường được xem là lành gồm cõi trời, cõi người và a-tu-la; ba đường dữ gồm địa ngục, ngạ quỷ và súc sinh. Trong cách hiểu này, súc sinh không phải lời mắng ai. Nó là tên một cõi sống, nơi chúng sinh bị chi phối bởi bản năng và chưa có trí tuệ để tự thoát ra. Người đọc kinh gặp các cụm súc sinh đạo, súc sinh giới theo đúng nghĩa ấy.
Còn trong văn chương chữ Hán xưa, từ này đã được dùng để mắng người vô đạo lý. Tiếng Việt nhận cả hai nghĩa, rồi nghĩa mắng dần lấn át, đến mức nhiều người nghe chữ súc sinh là giật mình, không nghĩ tới nghĩa trong kinh sách.
Súc sinh, súc vật, cầm thú: nặng nhẹ khác nhau
| Từ | Nghĩa thường gặp | Khi dùng với người |
|---|---|---|
| Gia súc | Thú nuôi để lấy sức kéo, thịt, sữa | Hầu như không dùng để mắng |
| Súc vật | Con vật nuôi nói chung | Lời mắng nặng |
| Cầm thú | Chim và thú (cầm là loài chim) | Mắng kẻ làm điều trái luân thường |
| Súc sinh | Loài vật; một cõi trong sáu nẻo luân hồi | Mắng kẻ bị coi là mất hết tính người |
Các cách nói cùng ý trong tiếng Việt khá nhiều: vô nhân tính, mất hết tính người, mặt người dạ thú. Ở chiều ngược lại là những gì làm nên con người: lòng nhân, sự tử tế, biết xấu hổ trước cái sai. Bài viết về phẩm giá làm nên một con người đi sâu hơn vào phía này.
Vì nặng như vậy, súc sinh hầu như chỉ xuất hiện ở hai chỗ: trong kinh sách, theo nghĩa cõi luân hồi, và trong lời thoại của nhân vật lúc giận dữ tột độ. Ở lớp học, nơi làm việc hay trên mạng, đem từ này gán cho một người thật là xúc phạm, dễ thành chuyện lớn. Những từ ngữ nặng nề kiểu này cũng được bàn trong bài thói văng tục, chửi thề khi nói chuyện.
Một lưu ý nhỏ cho người viết: gọi con chó, con bò nhà mình là súc vật thì bình thường, nhưng gọi là súc sinh thì người nghe dễ hiểu lệch sang ý mắng. Nói về vật nuôi, chọn chữ gia súc hay vật nuôi cho sạch nghĩa.
Súc sinh trong kinh Phật, trong phim và ngoài đời
Đồ súc sinh là gì?
Là câu mắng, ý nói người kia hèn hạ, tàn nhẫn đến mức không còn là người. Chữ “đồ” phía trước làm câu nói thêm khinh miệt. Đây là lời xúc phạm nặng, không nên dùng với ai.
Súc sinh trong Phật giáo là gì?
Là một trong ba đường dữ của sáu nẻo luân hồi, chỉ cõi sống của loài vật. Theo nhà Phật, đó là nơi tâm bị bản năng che lấp; chữ này trong kinh không mang ý chửi. Người ta cũng dùng hình ảnh này để nhắc nhau giữ lời nói, như chuyện lời nói ác và chuyện khẩu nghiệp.
Súc sinh với súc vật khác nhau thế nào?
Nghĩa gốc gần như nhau, đều chỉ loài vật. Khác ở chỗ súc vật vẫn dùng bình thường khi nói về chăn nuôi, còn súc sinh ngoài đời hầu như chỉ còn nghĩa mắng hoặc nghĩa trong kinh Phật.
Súc sinh tiếng Anh là gì?
Nghĩa loài vật là animal hoặc beast. Nghĩa mắng gần với beast hay brute, chỉ kẻ tàn bạo, thô lỗ như thú.