Nghĩa tường minh và hàm ý là hai lớp nghĩa của một câu nói: nghĩa tường minh là phần thông báo được nói thẳng bằng từ ngữ trong câu, còn hàm ý là phần không nói ra trực tiếp nhưng người nghe có thể suy ra từ chính những từ ngữ ấy. Câu “Cơm chín rồi!” có nghĩa tường minh là báo cơm đã chín, và hàm ý là mời mọi người vào ăn.
| Nghĩa tường minh | Điều được nói ra trực tiếp, đọc chữ là hiểu |
| Nghĩa hàm ý | Điều không nói thẳng, phải suy ra từ từ ngữ và hoàn cảnh nói |
| Điều kiện có hàm ý | Người nói cố ý gửi hàm ý; người nghe đủ năng lực giải đoán |
| Ví dụ SGK | “Trời ơi, chỉ còn có năm phút!” (Lặng lẽ Sa Pa) – hàm ý tiếc nuối |
| Học ở | Ngữ văn 9 chương trình cũ, tập hai, trang 74–76 và 90–92 |
Nghĩa tường minh và hàm ý là gì?
Hãy hình dung mẹ đứng ở cửa phòng, nhìn đống quần áo trên giường và nói: “Chín giờ rồi đấy.” Nghĩa tường minh của câu ấy là thông báo giờ. Nhưng chẳng đứa trẻ nào hiểu đơn giản như vậy: điều mẹ thật sự muốn nói là “dọn phòng đi, sắp muộn rồi”. Phần nằm trên mặt chữ là nghĩa tường minh; phần nằm dưới mặt chữ, phải tự hiểu lấy, là hàm ý.
Sách Ngữ văn 9 chương trình cũ định nghĩa theo đúng hướng đó: nghĩa tường minh là phần thông báo được diễn đạt trực tiếp bằng từ ngữ trong câu; hàm ý là phần thông báo tuy không được diễn đạt trực tiếp bằng từ ngữ nhưng có thể suy ra từ những từ ngữ ấy. Chữ “tường minh” gốc Hán Việt, nghĩa là rõ ràng, tỏ tường; “hàm” là ngậm, chứa bên trong, cùng gốc với chữ hàm trong tính hàm súc của câu thơ.
Bài học tiếp theo trong sách nêu hai điều kiện sử dụng hàm ý. Một là người nói, người viết phải có ý thức đưa hàm ý vào câu. Hai là người nghe, người đọc phải có năng lực giải đoán hàm ý. Thiếu một trong hai, hàm ý hoặc không có, hoặc rơi vào khoảng không.
Hàm ý trong Lặng lẽ Sa Pa, Tắt đèn và Chiếc lược ngà
Cả hai bài học về hàm ý trong sách đều lấy ví dụ từ truyện, vì hàm ý sống trong hội thoại của nhân vật.
Một câu than vãn của anh thanh niên
Trong bài soạn truyện ngắn Lặng lẽ Sa Pa, khi bác lái xe báo đã đến giờ đi, anh thanh niên kêu lên: “Trời ơi, chỉ còn có năm phút!”. Nghĩa tường minh là báo thời gian còn lại. Hàm ý là anh tiếc, muốn được trò chuyện thêm với khách, vì một người sống một mình trên đỉnh núi hiếm khi có ai ghé thăm. Anh không nói thẳng “tôi tiếc quá”, có lẽ vì ngại ngùng, và chính cái không nói thẳng ấy làm nhân vật đáng mến.
Câu sau đó, “Ồ! Cô còn quên chiếc mùi soa đây này!”, lại không có hàm ý: anh thật thà nghĩ cô gái bỏ quên khăn. Hàm ý nằm ở hành động của cô gái, cô định để lại chiếc khăn làm kỉ niệm. Ví dụ này cho thấy hàm ý có thể gửi đi mà người nhận không nhận ra.
Hai câu nói của chị Dậu
Trong tiểu thuyết Tắt đèn của Ngô Tất Tố, khi phải bán cái Tí, chị Dậu không nỡ nói thẳng. Chị nói “Con chỉ được ăn ở nhà bữa này nữa thôi”, rồi khi con chưa hiểu, nói rõ hơn: “Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Đoài”. Hàm ý của cả hai câu là u đã bán con. Câu thứ hai rõ hơn, và cái Tí hiểu ngay, giãy nảy lên khóc. Hàm ý ở đây là cách người mẹ tránh nói ra một sự thật quá đau.
Bé Thu không chịu gọi “ba”
Trong truyện Chiếc lược ngà lớp 9, bé Thu cần nhờ anh Sáu một việc trong bếp nhưng nhất định không gọi tiếng “ba”, chỉ nói trống không. Câu ấy có hàm ý nhờ vả, anh Sáu hiểu nhưng vẫn ngồi im, chờ con gọi. Sách dùng chi tiết này để nói rằng hàm ý có thể không thành công khi người nghe cố tình không đáp lại.
Hàm ý khác nghĩa bóng và nói giảm nói tránh
Ba khái niệm này đều có “nghĩa ẩn”, nên rất dễ bị trộn vào nhau.
| Khái niệm | Nằm ở đâu | Ví dụ |
|---|---|---|
| Hàm ý | Ở cả câu nói, phụ thuộc hoàn cảnh giao tiếp | “Chín giờ rồi đấy.” (= dọn phòng đi) |
| Nghĩa bóng | Ở một từ, nghĩa chuyển đã ổn định, tra từ điển được | chân trong “chân trời”, đầu trong “đầu làng” |
| Nói giảm nói tránh | Là một biện pháp tu từ, thay cách nói nặng bằng cách nói nhẹ | “Bà đã đi xa” thay cho “bà đã mất” |
Nghĩa bóng của từ không đổi theo người nghe: ai cũng hiểu “chân trời” giống nhau. Hàm ý thì đổi theo hoàn cảnh: cùng câu “Chín giờ rồi đấy”, nói ở sân bóng có thể là “về thôi”, nói ở phòng thi là “sắp hết giờ”. Muốn ôn lại khái niệm nghĩa chuyển của từ, xem bài phân biệt nghĩa đen với nghĩa bóng. Nói giảm nói tránh có thể tạo ra hàm ý, nhưng không phải hàm ý nào cũng là nói giảm; lời mời “cơm chín rồi” chẳng giảm nhẹ điều gì. Các ví dụ về biện pháp này nằm ở bài tác dụng của nói giảm nói tránh.
Cách tìm hàm ý trong một câu
- Đọc nghĩa trên mặt chữ trước. Câu này thông báo điều gì, nếu hiểu đúng từng chữ?
- Hỏi “nói điều đó ra để làm gì”. Nếu nghĩa tường minh có vẻ thừa với hoàn cảnh (ai cũng biết cơm đã chín, ai cũng nhìn thấy đồng hồ), rất có thể người nói đang gửi một ý khác.
- Nhìn phản ứng của người nghe. Trong truyện, nhân vật nghe làm gì ngay sau đó là bằng chứng tốt nhất: ông họa sĩ theo anh thanh niên vào nhà khi nghe câu mời gián tiếp về ấm chè.
- Viết hàm ý thành một câu nói thẳng. Khi làm bài, hãy diễn hàm ý ra bằng lời trực tiếp: “Hàm ý: mời khách vào uống nước.” Cách trình bày này giúp người chấm thấy em đã giải đoán đúng.
Hàm ý thường gắn với một số mục đích quen thuộc: mời, từ chối, trách, nhờ, an ủi, hoặc giấu một điều khó nói. Từ chối khéo là ví dụ đời thường dễ thấy nhất. Bạn rủ đi xem phim, câu “Mai tớ kiểm tra Toán” vừa nói sự thật vừa có hàm ý “tớ không đi được”.
Bài tập nghĩa tường minh và hàm ý có đáp án
Câu 1: Xác định nghĩa tường minh và hàm ý của câu “Chè đã ngấm rồi đấy.” khi anh thanh niên nói với ông họa sĩ và cô kĩ sư.
Đáp án: Nghĩa tường minh: ấm chè đã pha xong, có thể uống được. Hàm ý: mời hai vị khách vào nhà uống nước. Chi tiết ông họa sĩ đi theo vào nhà cho thấy người nghe đã hiểu hàm ý.
Câu 2: Câu trả lời “Tớ phải đi thăm bà ốm.” khi được rủ đi chơi chứa hàm ý nào?
Đáp án: Hàm ý từ chối: tớ không đi chơi được. Người nói đưa ra lí do thay cho lời từ chối thẳng, nghe lịch sự và ít làm bạn mất vui hơn.
Câu 3: Câu “Ồ! Cô còn quên chiếc mùi soa đây này!” của anh thanh niên có chứa hàm ý không, vì sao?
Đáp án: Không. Anh thanh niên chỉ thông báo đúng điều mình thấy, vì anh thật lòng nghĩ cô gái bỏ quên. Hàm ý nằm ở hành động để khăn lại của cô gái, không nằm ở câu nói của anh.
Câu 4: Hãy viết lại câu “Mình không muốn cho cậu mượn truyện.” thành một câu có hàm ý, giữ ý từ chối nhưng nhẹ nhàng hơn.
Đáp án tham khảo: “Truyện này mình mới mượn của anh họ, anh dặn đọc xong trả ngay.” Câu mới không có chữ “không cho mượn”, nhưng người nghe suy ra được ý từ chối nhờ lí do được nêu.
Câu 5: Trong hai câu của chị Dậu, vì sao câu “Con sẽ ăn ở nhà cụ Nghị thôn Đoài” có hàm ý rõ hơn câu “Con chỉ được ăn ở nhà bữa này nữa thôi”?
Đáp án: Câu thứ hai nêu đích danh nơi cái Tí sẽ đến, nên người nghe suy ra ngay việc đã bị bán. Câu thứ nhất chỉ cho biết sắp phải xa nhà, chưa rõ đi đâu. Chị Dậu phải nói rõ hơn vì con gái chưa giải đoán được hàm ý ở câu đầu.
Khi làm dạng bài này, đừng biến mọi câu thành câu có hàm ý. Một câu chỉ có hàm ý khi người nói thật sự muốn gửi đi một ý ngầm, như câu của anh thanh niên về chiếc khăn đã cho thấy.
Chuyện “nói một hiểu mười” trong giờ Ngữ văn 9
Hàm ý là gì, nói ngắn cho dễ nhớ?
Hàm ý là ý ngầm trong câu: điều người nói không nói thẳng ra nhưng muốn người nghe tự hiểu. Câu “Trời sắp mưa đấy” nói với người sắp ra đường có thể mang hàm ý “mang áo mưa theo”.
Nghĩa tường minh là gì, có phải nghĩa đen không?
Nghĩa tường minh là phần nghĩa được nói thẳng bằng từ ngữ của cả câu. Nó gần với cách hiểu “theo mặt chữ”, nhưng không trùng với nghĩa đen của từ, vì một câu có từ dùng nghĩa bóng vẫn có thể có nghĩa tường minh rõ ràng.
Hàm ý và ẩn ý khác nhau thế nào?
Trong lời nói hằng ngày, hai từ gần như dùng thay nhau. Khi làm bài theo sách, nên dùng đúng thuật ngữ “hàm ý”; còn “ẩn ý” thường được dùng rộng hơn và đôi khi mang sắc thái người nói có ý đồ riêng.
Vì sao người ta dùng hàm ý thay vì nói thẳng?
Thường vì lịch sự, vì tế nhị, vì muốn tránh một sự thật khó nói, hoặc vì muốn người nghe tự suy nghĩ. Trong thơ văn, hàm ý còn làm cho lời nhân vật có chiều sâu, đọc lại vẫn thấy điều mới.