Mary Sue là tên gọi một kiểu nhân vật hư cấu, thường là nữ, được viết hoàn hảo tới mức khó tin: giỏi mọi việc, ai cũng quý, gần như không có khuyết điểm, và cả câu chuyện như xoay quanh cô. Chữ này hay mang ý chê. Bản nam của nó gọi là Gary Stu hoặc Marty Stu.
| Khái niệm | Nhân vật được lí tưởng hóa quá mức, thiếu khuyết điểm, làm méo logic của truyện |
| Nghĩa thường gặp | Lời chê một nhân vật “hoàn hảo vô lí”, nhất là nữ chính |
| Thuộc | Thuật ngữ phê bình của giới đọc fanfic, truyện mạng, phim ảnh |
| Dấu hiệu nhận biết | Tài năng không cần học, được mọi người yêu mến vô điều kiện, không thất bại thật |
| Bản nam | Gary Stu, Marty Stu |
Mary Sue sinh ra từ một truyện nhại
Cái tên này có giấy khai sinh rõ ràng. Năm 1973, Paula Smith đăng một truyện rất ngắn tên A Trekkie’s Tale trên Menagerie, tờ fanzine (tạp chí tự làm của người hâm mộ) về loạt phim Star Trek. Nhân vật chính là trung úy Mary Sue, mới mười lăm tuổi rưỡi đã là sĩ quan trẻ nhất hạm đội, khiến cả thuyền trưởng Kirk lẫn ông Spock phải nể phục, cứu con tàu một mình rồi hi sinh trong nước mắt của toàn bộ thủy thủ đoàn.
Smith viết như vậy để nhại. Hồi đó tờ báo nhận được rất nhiều truyện fan gửi về có chung một mô típ: một cô gái trẻ xuất hiện trên tàu, tài giỏi hơn tất cả, được các nhân vật chính yêu quý ngay lập tức. Từ đó, giới biên tập gọi kiểu truyện này là truyện “Mary Sue”, và cái tên lan ra khắp cộng đồng.
Ngày nay, theo nghĩa thông dụng, Mary Sue là:
- một nhân vật bị lí tưởng hóa quá mức, thiếu khuyết điểm thật sự;
- thường được tác giả gửi gắm ước mơ của chính mình, có khi là bản sao “đẹp hơn” của tác giả;
- đến mức làm hỏng sự cân bằng của câu chuyện: thế giới quanh cô phải uốn theo cô.
Thuật ngữ này lan mạnh khi các diễn đàn truyện mạng, nhất là fanfic, bùng nổ từ những năm 2000. Ở Việt Nam, nó hay xuất hiện trong bình luận về ngôn tình, phim cung đấu, truyện xuyên không.
Khi nhân vật hoàn hảo tới mức hết chuyện
Một nhân vật giỏi giang chưa chắc đã là Mary Sue. Người đọc thường gắn nhãn này khi thấy nhiều dấu hiệu sau dồn lại một chỗ:
- Tài năng từ trên trời rơi xuống. Lần đầu cầm kiếm đã thắng cao thủ, chưa học y đã chữa khỏi bệnh lạ, mà truyện không cho thấy cô đã tập luyện hay trả giá gì.
- Ai gặp cũng mê. Nhân vật nam nào cũng phải lòng, nhân vật nữ nào cũng muốn làm bạn; ai ghét cô thì hoặc là kẻ xấu, hoặc rồi sẽ hối hận.
- Khuyết điểm chỉ để trang trí. “Hơi vụng về”, “quá tốt bụng”, “đẹp mà không biết mình đẹp”: những lỗi chẳng bao giờ khiến cô thua thiệt.
- Luật của thế giới bị bẻ cong. Điều cấm với người khác thì cô được phép; cô cãi lời vua chúa, phá lệ cung đình mà vẫn bình an.
- Các nhân vật khác mờ đi. Họ tồn tại chủ yếu để khen, để cứu, để làm nền cho cô.
Dấu hiệu thứ tư đáng chú ý nhất. Một nhân vật mạnh vẫn có thể hay, miễn là thế giới truyện vẫn giữ luật của nó và bắt nhân vật trả giá. Mary Sue thì không trả giá. Vì thế truyện mất xung đột, và người đọc mất lí do để hồi hộp.
Gary Stu, nữ cường và nhân vật lí tưởng
| Khái niệm | Là gì | Khác Mary Sue ở đâu |
|---|---|---|
| Gary Stu / Marty Stu | Bản nam của Mary Sue | Cùng đặc điểm, chỉ khác giới; ít được nhắc hơn |
| Nữ cường | Nữ chính mạnh mẽ, chủ động, tài giỏi | Có thể vẫn có khuyết điểm, thất bại và phải trưởng thành; chỉ thành Mary Sue khi không bao giờ trả giá |
| Nhân vật lí tưởng | Nhân vật mang phẩm chất đẹp mà tác giả đề cao (văn học dân gian, trung đại) | Là quy ước của thể loại, phục vụ bài học đạo đức; không phải lỗi tay nghề |
| Self-insert | Tác giả đưa chính mình vào truyện | Mary Sue thường là self-insert, nhưng self-insert không nhất thiết hoàn hảo |
Chuyện tác giả đặt mình vào truyện có hẳn một dạng riêng trong fanfic, khi người đọc tự điền tên mình vào chỗ kí hiệu Y/N trong truyện fan viết. Còn khi người viết bắt một nhân vật có sẵn hành xử khác hẳn bản gốc cho vừa ý mình, cộng đồng gọi là viết nhân vật lệch tính cách gốc.
Nhân vật chính mạnh lên không ngừng, đánh đâu thắng đó còn là công thức của truyện sảng văn, dòng truyện mạng đọc cho sướng.
Từ Star Trek đến những tranh cãi quanh Rey
Ví dụ 1: trung úy Mary Sue (1973). Bản thân nhân vật gốc đã là ví dụ chuẩn, vì Paula Smith cố tình nhồi mọi dấu hiệu vào một truyện chỉ vài trăm chữ: trẻ nhất, giỏi nhất, được các nhân vật chính ngưỡng mộ, chết anh hùng. Tác dụng: nhờ cường điệu đến lố, truyện nhại chỉ ra rằng một nhân vật không có giới hạn thì chẳng còn gì để kể.
Ví dụ 2: Rey trong bộ ba phim Star Wars mới. Nhiều khán giả tranh luận Rey có phải Mary Sue không, vì cô vừa là thợ máy giỏi, phi công giỏi, chiến binh giỏi, lại dùng được Thần lực. Có ý kiến bênh vực rằng những nam anh hùng mạnh tương tự hiếm khi bị bắt bẻ như thế. Tác dụng: tranh cãi này cho thấy thuật ngữ dễ bị dùng quá tay, và có người cho rằng nó bị áp lên nhân vật nữ nhiều hơn nam.
Ví dụ 3: Thạch Sanh trong truyện cổ tích. Thạch Sanh khỏe phi thường, được Ngọc Hoàng sai thiên thần dạy võ, có đàn thần, niêu cơm thần. Theo con mắt hôm nay, nghe khá giống một nhân vật “hoàn hảo”. Nhưng ông bị Lí Thông lừa nhiều lần, bị bắt hạ ngục, và phép màu trong cổ tích là luật chung của thể loại chứ không phải ân huệ riêng. Tác dụng: nhân vật lí tưởng của cổ tích gửi gắm ước mơ công lí của nhân dân; muốn hiểu rõ hơn có thể đọc bài phân tích người dũng sĩ hiền lành dưới gốc đa.
Ví dụ 4: Lục Vân Tiên. Chàng văn võ song toàn, đánh tan bọn cướp, cứu người mà không nhận ơn. Đó là mẫu người nghĩa hiệp mà Nguyễn Đình Chiểu muốn dựng lên. Song Vân Tiên cũng mù mắt, bị hãm hại, rơi xuống sông. Tác dụng: nhân vật vẫn chịu đau khổ thật, nên lí tưởng của tác giả thuyết phục người đọc; chi tiết đoạn đánh cướp có trong phần phân tích cảnh Vân Tiên đánh cướp.
Đặt cạnh nhau, ví dụ 3 và 4 giúp nhớ một điều: không nên bê nguyên chữ Mary Sue để chấm truyện cổ. Thuật ngữ này sinh ra để nói về truyện hiện đại, nơi người ta chờ nhân vật có chiều sâu tâm lí. Khái niệm nền về nhân vật và các cách xếp loại trong truyện sẽ giúp so sánh dễ hơn.
Thử nhận diện Mary Sue qua bốn đoạn mô tả
Câu 1: Nhân vật nào sau đây có dấu hiệu Mary Sue rõ nhất?
(a) Cô gái học vẽ ba năm, thi trượt hai lần rồi mới đỗ. (b) Cô gái vừa chuyển trường đã đứng đầu mọi môn, cả trường mê mẩn, thầy hiệu trưởng phá lệ cho cô làm lớp trưởng ngay hôm đầu. (c) Cô gái giỏi toán nhưng sợ nói trước đám đông.
Đáp án: (b). Tài năng không cần thời gian, ai cũng yêu quý, luật lệ bị bẻ cho riêng cô. Hai nhân vật kia đều có quá trình hoặc giới hạn thật.
Câu 2: “Gary Stu” dùng để chỉ ai?
Đáp án: Nhân vật nam có đủ đặc điểm của Mary Sue: hoàn hảo quá mức, ai cũng nể phục, gần như không thất bại. Một tên khác là Marty Stu.
Câu 3: Đúng hay sai: “Nhân vật nữ chính rất mạnh thì chắc chắn là Mary Sue”?
Đáp án: Sai. Sức mạnh không phải vấn đề. Nhân vật chỉ thành Mary Sue khi sức mạnh ấy không có lí do, không có cái giá, và làm câu chuyện mất xung đột.
Câu 4: Muốn sửa một nhân vật đang bị chê là Mary Sue, nên làm gì?
Đáp án: Gợi ý: cho nhân vật một khuyết điểm gây hậu quả thật; để cô thất bại ít nhất một lần quan trọng; cho các nhân vật khác mục tiêu riêng, có người không ưa cô vì lí do chính đáng; giải thích tài năng bằng quá trình rèn luyện.
Mary Sue trong fanfic, phim và lời bình luận
Mary Sue nghĩa là gì khi dùng để chê?
Khi ai đó bình luận “nữ chính này Mary Sue quá”, ý họ là nhân vật hoàn hảo vô lí, được ưu ái quá tay, khiến truyện nhạt. Đó là lời chê tay nghề của người viết hơn là chê bản thân nhân vật.
Tại sao gọi là Mary Sue?
Vì đó là tên nhân vật chính trong truyện nhại năm 1973 của Paula Smith trên một fanzine Star Trek. Giới biên tập dùng tên cô gọi chung cho kiểu truyện fan có nữ chính hoàn hảo, rồi chữ này đi vào ngôn ngữ phê bình.
Mary Sue có phải lúc nào cũng xấu không?
Không hẳn. Nhiều người viết trẻ khởi đầu bằng một nhân vật như thế, và với họ đó là cách tập viết, tập mơ. Truyện hài hoặc truyện nhại cũng có thể cố ý dùng Mary Sue để gây cười. Vấn đề chỉ nảy sinh khi tác giả muốn người đọc tin vào nhân vật mà không cho họ lí do.
Mary Sue khác nữ chính bàn tay vàng thế nào?
“Bàn tay vàng” là lợi thế đặc biệt mà nữ chính truyện mạng được trao, như hệ thống, không gian, kí ức kiếp trước. Có bàn tay vàng chưa phải Mary Sue; nhân vật chỉ bị gọi như vậy khi lợi thế ấy giải quyết mọi rắc rối và chẳng bao giờ đòi cô trả giá.