Luận đề là vấn đề chính mà một văn bản nghị luận đặt ra để bàn bạc, cũng là cái trục để mọi luận điểm, lí lẽ, bằng chứng trong bài quy về. Hỏi “luận đề là cái gì” tức là hỏi: cả bài văn này rốt cuộc đang bàn chuyện gì. Sách Ngữ văn theo chương trình 2018 dùng thuật ngữ này từ lớp 6 đến lớp 12, và đề đọc hiểu rất hay hỏi “xác định luận đề của văn bản”.
| Khái niệm | Vấn đề trung tâm được bàn luận trong văn bản nghị luận |
| Thuộc | Hệ thống yếu tố của văn nghị luận: luận đề, luận điểm, lí lẽ, bằng chứng |
| Dấu hiệu nhận biết | Hay nằm ở nhan đề, câu mở đầu hoặc đoạn kết; bao trùm toàn bài |
| Số lượng | Thường một luận đề cho một văn bản, triển khai bằng nhiều luận điểm |
| Chữ Hán | luận: bàn, bàn bạc; đề: vấn đề, đầu đề |
Luận đề trong sách Ngữ văn mới được hiểu ra sao?
Các tài liệu đi kèm sách Ngữ văn 8 hiện hành nêu ngắn: luận đề là vấn đề chính được bàn luận trong văn bản nghị luận. Định nghĩa gọn đến mức dễ học thuộc, nhưng cần hiểu hai chữ “vấn đề chính”. Một bài văn có thể nhắc tới nhiều chuyện, song chỉ có một chuyện mà mọi đoạn đều hướng về. Đó là luận đề.
Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên) giải thích theo hướng của logic học: luận đề là mệnh đề hay học thuyết được coi là đúng và đưa ra để bảo vệ bằng luận cứ. Nghĩa này rộng hơn nghĩa ở trường. Nó cho thấy luận đề không chỉ là một “chủ đề trống” mà thường đã hàm một hướng nhìn mà người viết muốn bảo vệ.
Hai cách hiểu không mâu thuẫn. Khi học sinh gọi tên luận đề, cứ nói gọn vấn đề được bàn (ví dụ: lòng yêu nước của nhân dân ta). Khi luận đề được phát biểu thành câu, nó thường đã có hướng (ví dụ: miền Tây cần đổi cách ứng xử với lũ). Cả hai đều được chấp nhận nếu bám đúng nội dung văn bản. Bức tranh chung về các yếu tố của văn nghị luận có trong bài nghị luận là gì, từ chữ Hán đến bài văn ở trường.
Luận đề thường nằm ở đâu trong văn bản?
Không có vị trí cố định, nhưng có ba chỗ nên nhìn trước tiên.
- Nhan đề. Rất nhiều văn bản nghị luận đặt luận đề ngay trên đầu. Đọc nhan đề Miền châu thổ sông Cửu Long cần chuyển đổi từ sống chung sang chào đón lũ là biết cả bài bàn chuyện gì và nghiêng về phía nào.
- Câu hoặc đoạn mở đầu. Người viết nêu vấn đề rồi mới triển khai. Câu đầu thường mang dạng khẳng định khái quát.
- Đoạn kết. Với lối viết quy nạp, luận đề chỉ hiện rõ khi tác giả gói lại ở cuối bài.
Có văn bản mà nhan đề chỉ là một hình ảnh, một so sánh, không nói thẳng vấn đề. Gặp trường hợp ấy phải đọc hết bài, gom các luận điểm lại rồi khái quát xem chúng cùng phục vụ điều gì. Đây cũng là dấu hiệu cuối cùng để kiểm tra: luận đề đúng là cái bao trùm được mọi đoạn, không bỏ sót đoạn nào và không rộng tới mức nói chuyện ngoài bài.
Ba câu hỏi giúp gọi tên luận đề cho chuẩn
Cách xác định luận đề khi làm câu hỏi đọc hiểu gói trong ba bước nhỏ.
- Bài này bàn về đối tượng nào? Một con người, một hiện tượng xã hội, một tác phẩm, một phẩm chất. Đây là phần “danh từ” của luận đề.
- Bàn khía cạnh nào của đối tượng ấy? Cùng nói về đọc sách, có bài bàn vì sao phải đọc, có bài bàn nên chọn sách thế nào. Khía cạnh làm luận đề cụ thể hơn.
- Mọi luận điểm có cùng quy về đó không? Liệt kê nhanh các ý lớn của từng đoạn. Nếu một đoạn nằm ngoài cái vừa gọi tên, nghĩa là luận đề đặt quá hẹp; nếu gọi tên rộng đến mức áp vào bài nào cũng được, nghĩa là quá chung.
Lỗi hay gặp nhất là chép nguyên một câu luận điểm rồi gọi đó là luận đề. Luận điểm chỉ là một nhánh; luận đề là thân cây mà các nhánh ấy mọc ra.
Luận đề, luận điểm và chủ đề: ba khái niệm hay bị đánh tráo
| Tiêu chí | Luận đề | Luận điểm | Chủ đề |
|---|---|---|---|
| Dùng cho | Văn bản nghị luận | Văn bản nghị luận | Mọi văn bản, hay dùng nhất với tác phẩm văn học |
| Là gì | Vấn đề chính được bàn | Ý kiến cụ thể của người viết, triển khai luận đề | Vấn đề chủ yếu mà văn bản nêu lên, thể hiện |
| Số lượng trong một bài | Thường là một | Nhiều, có luận điểm lớn và nhỏ | Thường là một, có khi kèm chủ đề phụ |
| Cách xuất hiện | Thường nêu thẳng ở nhan đề, mở bài | Thường là câu chủ đề của từng đoạn | Với truyện, thơ thì phải suy ra từ hình tượng |
| Câu hỏi để tìm | Cả bài đang bàn chuyện gì? | Đoạn này khẳng định điều gì? | Tác phẩm nói về điều gì, gửi gắm gì? |
Với luận điểm, ranh giới khá dễ thấy khi đặt cạnh một ví dụ: luận đề “tác hại của thói quen dùng điện thoại khi ăn cơm” có thể tách thành ba luận điểm như làm bữa ăn mất ấm cúng, ảnh hưởng tiêu hóa, khiến trẻ nhỏ bắt chước. Bài luận điểm, luận cứ và cách tách chúng trong văn bản đi kĩ hơn vào phần ý kiến và lí lẽ.
Với chủ đề, có thể coi luận đề là chủ đề của riêng văn nghị luận, chỉ khác ở chỗ được phát biểu tường minh. Một bài thơ không “tuyên bố” chủ đề, người đọc phải tự rút ra; bài nghị luận thì muốn người đọc thấy rõ vấn đề ngay từ đầu. Cách gọi tên chủ đề của truyện và thơ được trình bày trong bài chủ đề của tác phẩm và cách tìm.
Luận đề của mấy văn bản nghị luận quen thuộc
Tinh thần yêu nước của nhân dân ta (Hồ Chí Minh). Luận đề nằm ở cả nhan đề lẫn câu mở đầu: lòng yêu nước là truyền thống quý báu của dân tộc. Các đoạn sau lần lượt chứng minh bằng lịch sử chống ngoại xâm và cuộc kháng chiến đương thời, rồi kết bằng nhiệm vụ phát huy truyền thống ấy. Phần trả lời câu hỏi có trong bài soạn văn bản về lòng yêu nước của Bác Hồ.
Miền châu thổ sông Cửu Long cần chuyển đổi từ sống chung sang chào đón lũ (Ngữ văn 8 Kết nối tri thức). Nhan đề chính là luận đề, lại phát biểu kèm hướng giải quyết: thay vì chỉ chịu đựng lũ, nên chủ động đón lũ như một nguồn lợi. Xem cách SGK hỏi về luận đề, luận điểm ở phần soạn văn bản về lũ ở miền Tây.
Đọc văn – cuộc chơi tìm ý nghĩa. Nhan đề dùng phép so sánh nên chưa nói thẳng vấn đề. Đọc hết mới khái quát được luận đề: bản chất và ý nghĩa của hoạt động đọc văn. Đây là ví dụ điển hình cho trường hợp phải tự rút luận đề.
Một kiểu phát biểu luận đề độc đáo của Xuân Diệu ở bài thơ “Vội vàng” (Ngữ văn 9 Kết nối tri thức). Văn bản này dùng chữ luận đề theo nghĩa rộng của từ điển: bài thơ Vội vàng được xem như có một luận đề về cách sống, thời gian trôi nhanh nên phải sống gấp, tận hưởng tuổi trẻ. Người viết phân tích cách Xuân Diệu biến một ý tưởng không mới thành tiếng nói riêng. Đọc thêm bài soạn văn bản bàn về luận đề trong Vội vàng để thấy một bài thơ cũng có thể được đọc như một lập luận.
Luyện gọi tên luận đề qua đoạn văn ngắn
Câu 1: Xác định luận đề của đoạn văn: “Đọc sách giúp ta đi xa hơn đôi chân mình. Qua trang sách, ta biết đến những vùng đất chưa từng đặt chân tới, gặp những con người sống cách ta hàng trăm năm. Sách còn dạy ta nhìn lại chính mình.”
Đáp án: Luận đề là ích lợi của việc đọc sách. Câu đầu nêu ý khái quát; hai câu sau là hai luận điểm nhỏ (mở rộng hiểu biết về thế giới, giúp hiểu bản thân).
Câu 2: Trong các phương án sau, đâu là luận đề, đâu là luận điểm của một bài bàn về thói quen dậy sớm? a) Dậy sớm giúp có thời gian ăn sáng đầy đủ. b) Thói quen dậy sớm ở học sinh. c) Dậy sớm giúp đầu óc tỉnh táo khi vào lớp.
Đáp án: b là luận đề vì nó gọi tên vấn đề chung cả bài bàn tới. a và c là luận điểm, mỗi câu nêu một lợi ích cụ thể để làm rõ luận đề.
Câu 3: Bạn Minh cho rằng luận đề của bài “Tinh thần yêu nước của nhân dân ta” là chuyện các bà mẹ chăm sóc bộ đội như con của mình. Nhận xét ý kiến ấy.
Đáp án: Chưa đúng. Đó chỉ là một bằng chứng trong đoạn nói về cuộc kháng chiến đương thời, quá hẹp để bao trùm cả bài. Luận đề phải là tinh thần yêu nước, truyền thống quý báu của dân tộc.
Câu 4: Vì sao không thể lấy nhan đề “Đọc văn – cuộc chơi tìm ý nghĩa” làm luôn câu trả lời cho câu hỏi “luận đề của văn bản là gì”?
Đáp án: Vì nhan đề dùng hình ảnh so sánh (đọc văn như một cuộc chơi), chưa gọi tên vấn đề. Cần diễn đạt lại thành vấn đề được bàn: bản chất và ý nghĩa của việc đọc văn.
Luận đề qua những câu hỏi học sinh hay đặt
Luận đề là cái gì, nói một câu cho dễ nhớ?
Luận đề là “chuyện chính” mà cả bài nghị luận bàn tới. Mọi luận điểm, lí lẽ và bằng chứng trong bài đều nhằm làm sáng tỏ chuyện ấy.
Luận đề của văn bản là gì và tìm ở đâu?
Hãy đọc nhan đề, câu mở đầu và đoạn kết trước. Nếu ba chỗ đó chưa nói thẳng, tóm ý chính của từng đoạn rồi khái quát lại thành một cụm từ hoặc một câu bao quát tất cả.
Một bài nghị luận có thể có hai luận đề không?
Ở bài văn của học sinh nên chỉ có một luận đề cho tập trung. Văn bản dài của nhà nghiên cứu đôi khi bàn vài vấn đề có liên quan, nhưng vẫn có một vấn đề chính đứng trên các vấn đề phụ.
Luận đề và luận điểm khác nhau chỗ nào?
Luận đề là vấn đề chung của cả bài; luận điểm là từng ý kiến cụ thể mà người viết đưa ra để làm rõ vấn đề đó. Một luận đề thường được triển khai bằng hai đến bốn luận điểm ở bài văn THCS.
Vấn đề nghị luận có phải là luận đề không?
Gần như là một. Sách Ngữ văn mới hiểu luận đề là vấn đề chính được bàn luận trong văn bản nghị luận, nên khi đề hỏi vấn đề nghị luận của văn bản là gì, em có thể trả lời bằng chính luận đề. Chỉ cần phân biệt: vấn đề bao trùm cả bài là luận đề, còn những ý nhỏ triển khai quanh nó là luận điểm.