Chủ đề là gì? Phân biệt với đề tài, cách xác định và bài tập

Chủ đề là vấn đề cơ bản, chủ yếu mà tác giả nêu lên và gửi gắm qua toàn bộ nội dung một tác phẩm văn học. Nếu đề tài cho biết tác phẩm viết về mảng đời sống nào, thì chủ đề tác phẩm trả lời câu hỏi: viết về mảng ấy để nói lên điều gì? Bên dưới là cách phân biệt chủ đề và đề tài, các bước xác định chủ đề và bài tập có đáp án.

Nghĩa trong văn học	Vấn đề trung tâm tác giả đặt ra qua nội dung cụ thể của tác phẩm
Loại từ	Danh từ, gốc Hán Việt (主題: chủ là chính, đề là vấn đề nêu ra)
Trả lời câu hỏi	Tác phẩm muốn nói lên điều gì?
Dễ nhầm với	Đề tài, tư tưởng, cảm hứng chủ đạo, nhan đề
Nghĩa đời thường	Nội dung chính của một buổi họp, cuộc thi, đợt hoạt động

Từ điển và sách giáo khoa giải thích chủ đề ra sao?

Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên) xếp chủ đề là danh từ. Nghĩa thứ nhất gắn với văn chương: vấn đề chủ yếu được quán triệt trong nội dung một tác phẩm, theo một khuynh hướng tư tưởng nào đó. Nghĩa thứ hai rộng hơn: đề tài được chọn làm nội dung chính của một đợt hoạt động, kiểu “chủ đề tháng Mười Một là tôn sư trọng đạo”.

Sách Ngữ văn 10 chương trình cũ, ở bài nói về nội dung và hình thức của văn bản văn học, coi chủ đề là vấn đề cơ bản văn bản nêu ra. Sách nhấn thêm một ý đáng nhớ: chủ đề cho thấy nhà văn quan tâm đến điều gì trong đời sống và hiểu điều ấy sâu tới đâu. Hai người cùng viết về chiến tranh, người dựng chủ đề về lòng dũng cảm, người dựng chủ đề về nỗi mất mát; khác nhau chính ở tầm nhìn.

Gom lại, khi nói chủ đề của một bài thơ hay một truyện, ta đang nói tới “điều cốt lõi” mà mọi chi tiết, nhân vật, hình ảnh trong tác phẩm cùng hướng về.

Chủ đề, đề tài, tư tưởng và cảm hứng chủ đạo: bảng đối chiếu

Bốn khái niệm này luôn đi cùng nhau trong đề đọc hiểu, nên học sinh hay viết lẫn. Đặt cạnh nhau với cùng một tác phẩm là cách dễ phân biệt nhất. Ví dụ dưới đây dùng truyện Cô bé bán diêm của An-đéc-xen.

Khái niệm	Câu hỏi gợi ý	Áp vào Cô bé bán diêm
Đề tài	Tác phẩm viết về ai, về mảng đời sống nào?	Trẻ em nghèo trong đêm giao thừa ở một thành phố châu Âu
Chủ đề	Qua đó, tác phẩm đặt ra vấn đề gì?	Số phận bất hạnh của em bé nghèo và khát khao được yêu thương, ấm no
Tư tưởng	Tác giả đánh giá, đứng về phía nào?	Thương xót em bé, phê phán sự thờ ơ của người đời
Cảm hứng chủ đạo	Tình cảm nào bao trùm tác phẩm?	Niềm cảm thông, xót xa

Mẹo nhớ: đề tài là “cái được viết”, chủ đề là “điều được nói”, tư tưởng là “thái độ của người nói”, còn cảm hứng là “giọng lòng khi nói”. Đề tài thường là một cụm danh từ trung tính (tuổi thơ, người lính, mùa thu), chủ đề phải chứa một nhận định (tuổi thơ nghèo nhưng giàu yêu thương).

Phần nghĩa từ điển và các đề tài quen thuộc trong văn học Việt Nam có trong bài đề tài là gì trong văn học và nghiên cứu. Còn muốn nhận ra tình cảm bao trùm tác phẩm qua giọng điệu, hình ảnh, xem thêm cách gọi tên cảm hứng chủ đạo của tác phẩm.

Bốn bước tìm chủ đề của một bài thơ, một câu chuyện

1. Xác định đề tài trước. Hỏi: tác phẩm kể, tả về ai, về chuyện gì? Có đề tài rồi mới hỏi tiếp được.
2. Đọc kĩ nhan đề và đoạn kết. Nhan đề thường gợi hướng (Bài học đường đời đầu tiên báo trước một bài học). Kết thúc truyện, khổ thơ cuối hay chứa điều tác giả muốn nhấn.
3. Theo dấu chi tiết lặp lại. Hình ảnh, từ ngữ, sự việc xuất hiện nhiều lần là chỗ tác giả đặt trọng tâm. Trong Cô bé bán diêm, năm lần quẹt diêm là năm mong ước.
4. Viết chủ đề thành một câu có nhận định. Công thức: “Qua [đề tài], tác giả [ca ngợi / phê phán / thể hiện] [vấn đề]”. Câu chỉ ghi “nói về mùa thu” mới dừng ở đề tài.

Một tác phẩm dài có thể có chủ đề chính và vài chủ đề phụ. Khi làm bài, nêu chủ đề chính trước, chủ đề phụ (nếu có) để sau.

Chủ đề của vài văn bản quen thuộc trong SGK

Bánh trôi nước (Hồ Xuân Hương). Đề tài bề mặt là chiếc bánh trôi; đề tài thật là thân phận người phụ nữ. Chủ đề: vẻ đẹp, phẩm chất son sắt của người phụ nữ, đi kèm nỗi ngậm ngùi vì cuộc đời bị người khác định đoạt. Bài thơ cho thấy rõ một điều: đề tài có thể ẩn sau một vật nhỏ, chủ đề mới là lớp nghĩa cần tìm.

Bài học đường đời đầu tiên (Tô Hoài). Đề tài là thế giới loài vật, cụ thể là một chú dế thanh niên. Chủ đề: bài học về thói kiêu căng, hống hách và hậu quả của hành động thiếu suy nghĩ. Nỗi ân hận của Dế Mèn bên nấm mồ Dế Choắt ở cuối truyện gói gần trọn chủ đề ấy.

Chiếc lá cuối cùng (O. Hen-ri). Đề tài là cuộc sống của những họa sĩ nghèo. Chủ đề: tình yêu thương, sự hi sinh thầm lặng giữa những người nghèo khổ, và sức mạnh của nghệ thuật khi nó vì con người. Chiếc lá cụ Bơ-men vẽ giữa đêm mưa là chi tiết kết tinh chủ đề. Phần hướng dẫn đọc hiểu có trong bài soạn truyện chiếc lá vẽ trên tường của O. Hen-ri.

Chủ đề ngoài giờ văn: cuộc họp, bài thuyết trình, tiếng Anh

Ra khỏi môn Ngữ văn, chủ đề chỉ nội dung chính mà một hoạt động xoay quanh: chủ đề cuộc họp phụ huynh, chủ đề cuộc thi vẽ, chủ đề bài thuyết trình. Nghĩa này gần với “đề mục”, “nội dung chính”, không mang lớp nghĩa tư tưởng như trong văn chương.

Trong tiếng Anh, tùy ngữ cảnh mà chọn từ: theme dùng cho chủ đề tác phẩm văn học (the theme of the story), topic cho chủ đề bài nói, bài viết, cuộc trò chuyện, còn subject hay dùng cho chủ đề thư điện tử hoặc môn học. Nhiều bạn dịch “chủ đề bài thơ” thành topic, chưa thật chuẩn.

Luyện xác định chủ đề tác phẩm

Băn khoăn quanh khái niệm chủ đề tác phẩm

Chủ đề tác phẩm là gì, nói gọn một câu?

Chủ đề tác phẩm là vấn đề chính tác giả muốn nêu lên qua câu chuyện hay bài thơ. Muốn tìm thì hỏi: viết về chuyện này để nói điều gì?

Chủ đề và đề tài khác nhau như thế nào?

Đề tài là phạm vi đời sống được viết đến (người nông dân, tuổi thơ, chiến tranh). Chủ đề là vấn đề tác giả rút ra từ phạm vi đó. Một đề tài sinh ra được nhiều chủ đề.

Cách xác định chủ đề của văn bản có khó không?

Không khó nếu làm theo thứ tự: tìm đề tài, đọc nhan đề và đoạn kết, tìm chi tiết lặp, rồi viết chủ đề thành một câu có động từ như ca ngợi, phê phán, thể hiện.

Một tác phẩm có mấy chủ đề?

Truyện ngắn, bài thơ ngắn thường có một chủ đề chính. Tiểu thuyết hay truyện thơ dài như Truyện Kiều có thể có nhiều chủ đề đan xen, nhưng khi làm bài vẫn nên nêu chủ đề nổi bật nhất trước.