Kiến thiết là xây dựng trên quy mô lớn, thường nói về việc gây dựng đất nước, thành phố, nền kinh tế hay một hệ thống lâu dài. Đây là động từ Hán Việt, sắc thái trang trọng hơn “xây dựng”, gặp nhiều trong văn bản chính luận, khẩu hiệu và những cụm quen như kiến thiết đất nước, công cuộc kiến thiết. Muốn nhớ kiến thiết nghĩa là gì, cứ hình dung hai động tác: dựng lên, rồi sắp đặt cho thành hình.
| Nghĩa ngắn | Xây dựng theo quy mô lớn, gây dựng lâu dài |
| Gốc từ | Hán Việt 建設: kiến là dựng lên, thiết là bày đặt, lập ra |
| Loại từ | Động từ; có thể làm danh từ trong “công cuộc kiến thiết” |
| Sắc thái | Trang trọng, hơi cổ, hợp văn viết và lời kêu gọi |
Kiến thiết: chữ “dựng” đi cùng chữ “đặt”
Viết bằng chữ Hán, kiến thiết là 建設. Chữ kiến 建, theo Thiều Chửu, nghĩa là dựng lên, thiết lập; nó có mặt trong kiến quốc (dựng nước), kiến trúc, kiến lập, và cả trong phong kiến. Chữ thiết 設 nghĩa là bày biện, sắp xếp, đặt ra; họ hàng của nó là thiết lập, thiết kế, giả thiết, trần thiết.
Ghép lại, kiến thiết không chỉ là đổ móng xây tường. Nó gồm cả hai việc: dựng cái chưa có và sắp đặt cho cái đã dựng vận hành được. Vì vậy người ta nói “kiến thiết đất nước” chứ hiếm ai nói “kiến thiết cái chuồng gà”.
Một chỗ hay lẫn: chữ kiến trong kiến thiết khác chữ kiến 見 (thấy, nhìn) trong ý kiến, kiến thức, định kiến. Cùng âm đọc, khác chữ, khác nghĩa.
Dùng ở đâu thì đúng chỗ?
Từ điển tiếng Việt giải nghĩa gọn: xây dựng theo quy mô lớn, kèm ví dụ kiến thiết thủ đô, kiến thiết lại khu cảng. Chữ “quy mô lớn” là chìa khóa. Đối tượng của kiến thiết thường là thứ to tầm cộng đồng:
- Đất nước, quê hương: “Thế hệ trẻ được kỳ vọng sẽ kiến thiết quê hương giàu đẹp.”
- Đô thị, hạ tầng: “Sau chiến tranh, thành phố bắt tay kiến thiết lại cầu cảng, đường sá.”
- Kinh tế, văn hóa: “Muốn kiến thiết kinh tế thì trước hết phải có người giỏi.”
Cụm xổ số kiến thiết mà nhiều người nghe hằng ngày cũng giữ nghĩa này: các bài viết về hoạt động ấy đều nhấn mạnh nguồn thu được dùng cho trường học, bệnh viện, công trình phúc lợi. Còn trong câu nói thường ngày về việc nhỏ, dùng “xây”, “làm”, “sửa” tự nhiên hơn nhiều.
Câu thư Bác Hồ học sinh nào cũng thuộc
Với học sinh, chữ kiến thiết gần gũi nhất có lẽ là trong bức thư Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi học sinh nhân ngày khai trường đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Sau khi nói nước nhà cần xây dựng lại cơ đồ tổ tiên để lại, Bác viết: “Trong công cuộc kiến thiết đó, nước nhà trông mong chờ đợi ở các em rất nhiều.”
Câu văn cho thấy cách dùng chuẩn của từ: đối tượng là cả một đất nước, việc làm kéo dài nhiều thế hệ, và người tham gia là toàn dân, kể cả những em nhỏ đang đi học. Bài thư được học ở lớp 5; xem bài đọc Thư gửi các học sinh lớp 5 để đọc trọn đoạn văn.
Kiến thiết, xây dựng, kiến tạo
| Từ | Quan hệ với kiến thiết | Khác ở chỗ |
|---|---|---|
| Xây dựng | Đồng nghĩa gần nhất | Dùng rộng hơn, từ xây nhà đến xây dựng tình bạn; trung tính, đời thường |
| Kiến tạo | Gần nghĩa | Nhấn vào việc tạo ra cái mới; còn là thuật ngữ địa chất và bóng đá |
| Tái thiết | Gần nghĩa, hẹp hơn | Xây dựng lại sau khi bị tàn phá |
| Kiến quốc | Cùng chữ kiến | Chỉ việc dựng nước, lập nước |
| Phá hoại, tàn phá | Trái nghĩa | Làm hư hỏng, đổ nát cái đã có |
Người ta hay viết “kiến thiết xây dựng” như một cụm, nhưng hai chữ gần như trùng nghĩa, viết một là đủ. Chuyện nghĩa của kiến tạo trên sân cỏ và trong địa chất thì đã đi khá xa khỏi kiến thiết, nên đừng dùng thay nhau trong mọi câu. Muốn biết vì sao các từ gốc Hán như thế này nghe trang trọng hơn từ thuần Việt, có thể đọc thêm về đặc điểm của lớp từ Hán Việt.
Phía ngược lại, phá hoại, phá hủy và tàn phá nặng nhẹ khác nhau thế nào được xếp thành thang ở đồng nghĩa, trái nghĩa với kiến thiết.
Xây dựng còn có nghĩa soạn đề cương và nghĩa tính từ trong góp ý xây dựng; từ thay cho từng nghĩa nằm ở đồng nghĩa, trái nghĩa với xây dựng.
Kiến thiết trong câu văn và câu nói
Kiến thiết có nghĩa là gì trong “kiến thiết đất nước”?
Là xây dựng đất nước về mọi mặt: hạ tầng, kinh tế, giáo dục, văn hóa. Cụm này thường đi với “công cuộc” và mang giọng kêu gọi, như trong các bài phát biểu, khẩu hiệu ngày lễ.
Kiến thiết là danh từ hay động từ?
Từ điển xếp kiến thiết là động từ. Trong cụm “công cuộc kiến thiết” hay “sự kiến thiết”, nó đứng ở vị trí giống danh từ, nhưng bản chất vẫn là động từ được danh hóa.
Kiến thiết tiếng Anh là gì?
Tùy câu, có thể dịch là construct, build, hoặc reconstruct khi nói xây dựng lại. “Kiến thiết đất nước” thường được dịch là build the country hoặc national construction.
Viết “kiến thiết” hay “kiếng thiết”?
Viết là kiến thiết, vần “iên”, dấu sắc ở cả hai chữ. Ở một số vùng, chữ “kiến” được phát âm gần như “kiếng”, nên khi viết nhanh dễ thêm chữ “g” ở cuối.