Từ Hán Việt là những từ tiếng Việt có gốc từ tiếng Hán, được người Việt đọc theo cách phát âm riêng gọi là âm Hán Việt, như quốc gia, giáo dục, phụ nữ, hi sinh. Mỗi tiếng tạo nên các từ ấy gọi là yếu tố Hán Việt. Lớp từ này chiếm một phần rất lớn vốn từ của ta, nên học sinh gặp nó từ tiểu học đến hết THPT.
| Khái niệm | Từ mượn gốc Hán, đọc theo âm Hán Việt, đã nhập vào tiếng Việt |
| Nghĩa của “yếu tố Hán Việt” | Mỗi tiếng (thường ứng với một chữ Hán) mang một nghĩa, ghép lại thành từ |
| Thuộc | Lớp từ mượn, phân loại theo nguồn gốc (đối lập với từ thuần Việt) |
| Dấu hiệu nhận biết | Có yếu tố ít khi đứng một mình; thường có từ thuần Việt tương đương; sắc thái trang trọng |
| Học ở | Tiếng Việt 4–5 (yếu tố Hán Việt), Ngữ văn 7 và 8 bộ Kết nối tri thức |
Hiểu thế nào cho đúng về từ Hán Việt?
Suốt hơn một nghìn năm tiếp xúc với văn hóa Hán, người Việt đã mượn rất nhiều từ ngữ chữ Hán. Có điều, ta không đọc chúng theo giọng Bắc Kinh hay Quảng Đông. Mỗi chữ được đọc theo một hệ thống âm ổn định của riêng người Việt, và chính cách đọc ấy gọi là âm Hán Việt. Chữ 國 tiếng Trung phổ thông ngày nay đọc là guó, còn ta đọc là quốc; chữ 家 ta đọc là gia. Hai chữ ghép lại thành quốc gia, một từ mà không ai còn thấy là “tiếng nước ngoài”.
Vì vậy từ Hán Việt là một bộ phận của từ mượn, nhưng là bộ phận đặc biệt: mượn lâu đến mức đã Việt hóa về âm, và được dùng như vốn từ của chính mình. Bài phân loại từ mượn theo nguồn gốc xếp nó cạnh các từ mượn tiếng Pháp, tiếng Anh; còn ở đây ta đi sâu vào chính lớp từ gốc Hán.
Khi học, cần phân biệt hai đơn vị. Yếu tố Hán Việt là từng tiếng có nghĩa, như thiên (trời), thủy (nước), nhân (người). Từ Hán Việt là đơn vị dùng để đặt câu, phần lớn do hai yếu tố trở lên ghép lại: thiên nhiên, thủy triều, nhân loại. Ngữ văn 8 bộ Kết nối tri thức (tập một, Bài 4) dành riêng một phần Thực hành tiếng Việt cho việc giải nghĩa từ và thành ngữ Hán Việt, lấy ngữ liệu từ bài thơ của Tú Xương.
Bốn dấu hiệu để nhận ra một từ gốc Hán
Không có mẹo nào đúng tuyệt đối, nhưng gộp bốn dấu hiệu dưới đây lại thì nhầm rất ít.
- Có yếu tố không đứng một mình được. Ta nói “trời mưa” chứ không nói “thiên mưa”. Thiên chỉ sống được khi nằm trong từ ghép (thiên đường, thiên tai). Gặp một tiếng có nghĩa nhưng hầu như không tự làm câu, khả năng cao đó là yếu tố Hán Việt.
- Thường có một từ thuần Việt “song sinh”. Phụ nữ – đàn bà, nhi đồng – trẻ em, hỏa hoạn – cháy nhà, tử vong – chết. Thử đặt từ thuần Việt vào; nếu nghĩa gần như giữ nguyên mà chỉ đổi giọng văn, đó là dấu hiệu tốt.
- Trật tự ghép có khi ngược với tiếng Việt. Từ thuần Việt đặt yếu tố chính lên trước (nhà máy, cây cao), còn nhiều từ Hán Việt đặt yếu tố phụ lên trước: thi nhân là “người làm thơ”, hồng kì là “cờ đỏ”, bạch mã là “ngựa trắng”.
- Giọng văn trang trọng, có khi trừu tượng. Các khái niệm về chính trị, pháp luật, khoa học, triết học phần nhiều dùng từ Hán Việt: độc lập, hiến pháp, nguyên tử, nhân sinh quan.
Một lưu ý nhỏ: có những từ gốc Hán mượn từ rất xưa và đọc theo lối cổ, đến mức người bình thường không còn nhận ra, như chè (cùng gốc với trà) hay buồng (cùng gốc với phòng). Các nhà nghiên cứu gọi đó là lớp từ gốc Hán Việt hóa, tách khỏi từ Hán Việt hiểu theo nghĩa hẹp ở sách giáo khoa.
Từ đơn, từ ghép và những yếu tố đồng âm
Đa số từ Hán Việt được tạo bằng cách ghép hai yếu tố, theo hai kiểu quen thuộc. Kiểu đẳng lập gồm các yếu tố ngang hàng: sơn hà (núi + sông), huynh đệ (anh + em). Kiểu chính phụ có một yếu tố chính, một yếu tố bổ sung: quốc kì, thi sĩ, hải quân. Muốn ôn kĩ cách chia này, xem bài từ ghép chính phụ và từ ghép đẳng lập.
Cũng có từ Hán Việt chỉ một tiếng mà dùng độc lập như từ thuần Việt: hoa, quả, bút, mực, học, tâm. Những từ này đã hòa hẳn vào lời ăn tiếng nói.
Chỗ khó nhất là yếu tố đồng âm: cùng một âm đọc nhưng là nhiều chữ Hán khác nhau, nghĩa khác hẳn nhau.
| Yếu tố | Nghĩa 1 | Nghĩa 2 |
|---|---|---|
| thiên | trời: thiên thạch, thiên văn | nghìn: thiên niên kỉ; dời đi: thiên đô |
| tử | con: phụ tử, sĩ tử | chết: tử trận, tử vong |
| minh | sáng: minh bạch, thông minh | thề ước, liên kết: đồng minh, liên minh |
| đồng | cùng: đồng hương, đồng ý | trẻ con: nhi đồng, đồng dao |
Đây cũng là lý do câu hỏi “giải nghĩa yếu tố” trong đề kiểm tra luôn đi kèm từ cụ thể. Tách tử ra khỏi từ thì không ai nói được nó là “con” hay “chết”. Hiện tượng này gần với chuyện từ đồng âm trong tiếng Việt, chỉ khác là ở đây đồng âm diễn ra trong lòng yếu tố tạo từ.
Đọc từ Hán Việt trong thơ Tú Xương và lời nói hằng ngày
Hai câu thực của bài Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu
Lôi thôi sĩ tử vai đeo lọ,
Ậm ọe quan trường miệng thét loa.
Hai câu có hai từ Hán Việt then chốt. Sĩ tử là người học trò đi thi, trong đó sĩ là người có học, tử là con, người; quan trường là giới quan lại coi thi. Đặt những từ trang nghiêm ấy bên cạnh hai từ láy thuần Việt rất “đời” như lôi thôi, ậm ọe, Tú Xương tạo ra độ vênh buồn cười: danh xưng thì sang trọng, mà dáng vẻ thì luộm thuộm, ồn ào. Tiếng cười trào phúng bật ra chính từ chỗ vênh đó. Toàn bộ câu hỏi đọc hiểu có ở bài soạn Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu.
Vì sao nói “phu nhân” mà không nói “vợ”?
Trong giao tiếp, từ Hán Việt có ba tác dụng dễ thấy.
- Tạo sắc thái trang trọng, tôn kính: “Ngài đại sứ và phu nhân đã tới dự.” Thay bằng “vợ” thì câu mất hẳn vẻ nghi lễ.
- Tránh cảm giác thô, đau: báo chí viết “ba người tử vong“, cáo phó viết “cụ đã từ trần“, nói về người lính thì dùng hi sinh.
- Gợi không khí cổ xưa: truyện lịch sử hay dùng trẫm, khanh, giang sơn, xã tắc để người đọc cảm thấy đang ở triều đình xưa.
Ngược lại, lạm dụng thì câu văn trở nên kiểu cách, xa người đọc. “Hôm nay gia đình tôi ẩm thực tại một nhà hàng” nghe rất gượng; nói “đi ăn ở nhà hàng” là đủ.
So sánh từ Hán Việt với từ thuần Việt
| Tiêu chí | Từ Hán Việt | Từ thuần Việt |
|---|---|---|
| Nguồn gốc | Mượn từ tiếng Hán, đọc theo âm Hán Việt | Do người Việt tự tạo hoặc có từ rất sớm |
| Khả năng đứng riêng | Nhiều yếu tố không đứng riêng được | Phần lớn tiếng đều dùng độc lập |
| Sắc thái | Trang trọng, khái quát, có khi trừu tượng | Gần gũi, cụ thể, giàu hình ảnh |
| Cặp ví dụ | phụ mẫu, giang sơn, nhi đồng | cha mẹ, non sông, trẻ em |
| Dùng nhiều trong | Văn bản hành chính, khoa học, chính luận, nghi lễ | Lời nói hằng ngày, văn kể chuyện, thơ ca dân gian |
Máy bay và phi cơ là một cặp dễ nhớ của từ thuần Việt đứng cạnh từ Hán Việt; sắc thái của từng tên gọi được so ở bài đồng nghĩa, trái nghĩa với máy bay.
Bài tập nhận diện và giải nghĩa từ Hán Việt
Câu 1: Trong dãy sau, từ nào là từ Hán Việt: sông núi, giang sơn, nhà cửa, gia đình, cây cối, thảo mộc?
Đáp án: Giang sơn, gia đình, thảo mộc. Ba từ còn lại là từ thuần Việt và ghép thành từng cặp nghĩa tương ứng: sông núi – giang sơn, nhà cửa – gia đình (gần nghĩa), cây cối – thảo mộc.
Câu 2: Giải nghĩa yếu tố “tử” trong các từ: tử tù, phụ tử, sĩ tử, tử thi.
Đáp án: Trong phụ tử và sĩ tử, “tử” là con, người (cha con; người học trò). Trong tử tù và tử thi, “tử” là chết (người tù bị kết án tử hình; xác người chết). Đây là hai yếu tố đồng âm.
Câu 3: Thay từ in đậm bằng từ Hán Việt phù hợp: “Bà cụ đã chết sáng nay, gia đình xin báo tin buồn.”
Đáp án: Nên thay bằng từ trần hoặc qua đời. Trong lời báo tang, từ Hán Việt giúp câu văn trang trọng và giảm cảm giác đau buồn, thể hiện sự kính trọng với người đã khuất.
Câu 4: Câu “Mẹ em rất yêu thương em, mẹ luôn chăm sóc em với tình mẫu tử thiêng liêng” có dùng từ hợp lí không?
Đáp án: Hợp lí. Mẫu tử (mẹ và con) mang sắc thái trang trọng, khái quát; đặt sau những từ thuần Việt gần gũi như “yêu thương”, “chăm sóc”, nó nâng ý của câu lên thành một tình cảm thiêng liêng mà không làm câu trở nên kiểu cách.
Câu 5: Tìm hai từ Hán Việt có yếu tố “gia” mang nghĩa nhà, và hai từ có “gia” mang nghĩa thêm vào.
Đáp án tham khảo: “gia” là nhà: gia đình, gia phả, quốc gia. “gia” là thêm vào: gia vị, gia tăng, gia hạn.
Những điều hay bị hỏi về từ Hán Việt
Yếu tố Hán Việt là gì?
Là từng tiếng có nghĩa dùng để cấu tạo nên từ Hán Việt, thường ứng với một chữ Hán. Ví dụ từ quốc kì có hai yếu tố: quốc (nước) và kì (lá cờ).
Từ Hán Việt có phải là từ mượn không?
Có. Đây là bộ phận từ mượn lớn nhất và lâu đời nhất của tiếng Việt. Khác với từ mượn tiếng Anh hay tiếng Pháp, nó đã được đọc hoàn toàn theo âm Việt nên người dùng ít khi nhận ra.
Từ ghép Hán Việt khác từ ghép thuần Việt ở đâu?
Cách chia thì giống nhau (chính phụ, đẳng lập), nhưng trong từ ghép Hán Việt chính phụ, yếu tố phụ thường đứng trước yếu tố chính, như thi nhân, hải cẩu. Từ ghép thuần Việt thì thường ngược lại: nhà thơ, chó biển.
Cho ví dụ về từ Hán Việt hay gặp trong đời sống?
Học sinh, giáo viên, bệnh viện, điện thoại, giao thông, kinh tế, hạnh phúc, tổ quốc. Có thể thấy chúng phủ khắp sinh hoạt hằng ngày, không chỉ trong sách vở hay văn bản trang trọng.