Kiên nhẫn là bền lòng làm tiếp hoặc chờ tiếp một việc đã định, không nản và không nóng vội, dù thời gian kéo dài và kết quả còn chưa thấy đâu. Ta nói một em bé kiên nhẫn xếp xong bộ hình nghìn mảnh, một bác thợ kiên nhẫn gỡ từng mối chỉ rối. Còn tính kiên nhẫn là khi sự bền lòng ấy đã thành nếp của một người.
| Nghĩa ngắn | Bền lòng làm tiếp, chờ tiếp mà không nản, không nóng vội |
| Gốc từ | Hán Việt 堅忍: kiên (bền, chắc) + nhẫn (nhịn, chịu đựng) |
| Loại từ | Tính từ; hay đứng trước động từ: kiên nhẫn chờ, kiên nhẫn giảng |
| Trái nghĩa | Nóng vội, nôn nóng, sốt ruột, hấp tấp |
Kiên nhẫn: lưỡi dao đặt trên trái tim
Chữ nhẫn (忍) có một hình ảnh rất khó quên. Phần trên là 刃, lưỡi dao; phần dưới là 心, trái tim. Người dạy chữ Hán hay mượn hình ấy để giảng: dao kề sát tim mà lòng vẫn không động, thế mới là nhịn. Thiều Chửu giảng nhẫn là nhịn, cố chịu, và lấy luôn kiên nhẫn làm ví dụ, hiểu là bền lòng chịu đựng.
Chữ kiên (堅) nghĩa là bền, chắc, khó lay, cũng là chữ kiên trong kiên cố, kiên định, kiên trì. Ghép hai chữ lại, kiên nhẫn là cái nhịn có độ bền. Nhịn một lần cho qua chuyện thì ai cũng làm được; nhịn suốt ba tháng chờ hạt giống nảy mầm mới cần đến chữ kiên.
Điều thú vị là chính chữ nhẫn ấy còn nằm trong nhẫn tâm, tàn nhẫn. Ở đó nó mang nghĩa “nỡ lòng”, nỡ làm điều trái lẽ mà vẫn thấy yên. Cùng một chữ, một hướng thành đức tính, một hướng thành tật xấu. Họ hàng gần hơn của kiên nhẫn là nhẫn nại và nhẫn nhục.
Kiên nhẫn trong câu nói hằng ngày
Theo từ điển của Viện Ngôn ngữ học, kiên nhẫn là có khả năng theo tiếp việc mình đã định một cách bền bỉ, không nản dù việc kéo dài và chưa thấy kết quả; từ đồng nghĩa được nêu là nhẫn nại. Từ điển xếp nó vào tính từ, còn vài từ điển mở lại ghi là động từ, có lẽ vì trong câu nó rất hay đứng ngay trước một động từ khác.
Đi vào lời ăn tiếng nói, từ này thường xuất hiện ở ba kiểu tình huống:
- Chờ đợi một điều chưa đến: Cả nhà kiên nhẫn canh nồi bánh chưng sôi đủ mười tiếng.
- Làm đi làm lại một việc nhỏ: Cô giáo kiên nhẫn sửa từng nét chữ cho học trò lớp Một.
- Đối xử với một người chậm hiểu hoặc khó tính: Dạy bà dùng điện thoại thông minh thì phải thật kiên nhẫn.
Thêm chữ phía trước sẽ thành danh từ: lòng kiên nhẫn, tính kiên nhẫn, sự kiên nhẫn. Cụm “thử thách lòng kiên nhẫn” dùng cho những việc kéo dài đến mức người ta muốn bỏ cuộc, như ngồi xe buýt qua đoạn đường đang sửa giờ tan tầm.
Kiên nhẫn, kiên trì, nhẫn nại và nhẫn nhục
| Từ | Trọng tâm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Kiên nhẫn | Giữ được bình tĩnh, bền lòng trong khoảng chờ hoặc khi phải lặp lại | Kiên nhẫn đợi bột nở |
| Kiên trì | Bám lấy mục tiêu, theo đuổi đến cùng dù gặp trở ngại | Kiên trì ôn thi suốt ba năm |
| Nhẫn nại | Chịu được việc nặng nhọc, khó chịu mà không kêu ca | Nhẫn nại gánh nước tưới rau |
| Nhẫn nhục | Nén chịu sự sỉ nhục, thiệt thòi; có khi khôn ngoan, có khi là cam chịu | Nhẫn nhục chờ thời |
| Nôn nóng, sốt ruột | Trái nghĩa: muốn có ngay kết quả, khó ngồi yên | Nôn nóng mở quà trước giờ |
Kiên trì và kiên nhẫn hay bị dùng thay nhau, nhưng mỗi từ nhìn về một chỗ. Kiên trì nhìn về cái đích; kiên nhẫn nhìn vào quãng thời gian ở giữa, lúc chưa có gì xảy ra. Người kiên trì mà thiếu kiên nhẫn vẫn dễ bỏ ngang khi kết quả đến chậm hơn mình tưởng. Chuyện chữ 堅持 được kể kĩ trong bài giải nghĩa chữ kiên trì.
Phía bên kia là những trạng thái như nóng ruột, bồn chồn, mà cảm giác sốt ruột khi phải chờ là ví dụ quen nhất. Tục ngữ ít khi gọi thẳng tên kiên nhẫn, nhưng nói về nó bằng hình ảnh: nước chảy đá mòn, kiến tha lâu cũng đầy tổ. Câu Hán Việt dục tốc bất đạt (muốn nhanh thì không tới) lại nói đúng cái giá của sự thiếu kiên nhẫn.
Bảng sắc thái của nhẫn nại, bền lòng, kiên tâm và các từ trái nghĩa như nôn nóng, sốt ruột nằm trong bài từ đồng nghĩa, trái nghĩa với kiên nhẫn.
Ý cho bài văn bàn về lòng kiên nhẫn
Đề “Suy nghĩ về đức tính kiên nhẫn” hay gặp ở bậc THCS. Có thể dựng bài theo bốn ý:
- Giải thích: kiên nhẫn là bền lòng, bình tĩnh theo một việc đến khi có kết quả, không vì chậm mà bỏ, không vì chờ mà cáu.
- Biểu hiện: tự giải xong một bài toán khó thay vì lật lời giải; luyện một bản đàn từng ô nhịp; lắng nghe hết lời người khác rồi mới đáp.
- Ý nghĩa: những việc lớn đều cần thời gian; người kiên nhẫn giữ được bình tĩnh nên ít quyết định vội.
- Phân biệt và phê phán: kiên nhẫn khác với chần chừ, khác với cam chịu điều sai; phê phán lối “ăn xổi”, muốn có ngay mà không chịu bỏ công.
Cách triển khai một bài nghị luận về phẩm chất có thể tham khảo ở những bài văn nghị luận về đạo lí lớp 8. Một lưu ý khi viết: đừng gọi người im lặng chịu bị bắt nạt là kiên nhẫn. Kiên nhẫn là chờ cho một việc đáng chờ; còn nín nhịn điều sai trái thì phải gọi bằng tên khác.
Kiên nhẫn ở bàn học, trong hàng chờ và với người khác
Tính kiên nhẫn là gì?
Là khi sự bền lòng đã thành thói quen của một người, không chỉ xuất hiện một lần. Người có tính kiên nhẫn ít khi bỏ dở việc giữa chừng, chờ được mà không cáu và nghe được người khác nói hết câu.
Kiên nhẫn và kiên trì khác nhau thế nào?
Kiên trì nhấn vào việc theo đuổi mục tiêu đến cùng. Kiên nhẫn nhấn vào sự bình tĩnh trong lúc chờ đợi hoặc làm đi làm lại. Một người tập đàn cần cả hai: kiên trì để không bỏ đàn, kiên nhẫn để chịu tập chậm từng đoạn.
Kiên nhẫn tiếng Anh là gì?
Tính từ là patient, danh từ là patience. Muốn nói “mất kiên nhẫn” thì dùng lose patience hoặc tính từ impatient.
Làm sao để rèn tính kiên nhẫn?
Bắt đầu từ việc nhỏ có thời hạn rõ, như đọc hết một chương sách mà không cầm điện thoại. Chia việc dài thành từng chặng và ghi lại mỗi chặng đã xong. Khi thấy sốt ruột, hít thở vài nhịp rồi hãy trả lời; nhiều câu nói vội được giữ lại nhờ đúng vài giây ấy.