Huyền huyễn là tên một thể loại truyện kỳ ảo, chủ yếu là tiểu thuyết mạng Trung Quốc, kể chuyện xảy ra trong một thế giới hoàn toàn hư cấu, nơi con người tu luyện, dùng phép thuật hay sức mạnh siêu nhiên để mạnh dần lên. Tên gọi là âm Hán Việt của 玄幻 (tiếng Trung đọc xuánhuàn). Độc giả Việt quen gặp nhãn này cạnh tiên hiệp, dị giới, xuyên không trên các trang truyện dịch.
| Khái niệm | Thể loại truyện kỳ ảo đặt trong thế giới tưởng tượng, xoay quanh sức mạnh siêu nhiên và hành trình mạnh lên của nhân vật |
| Gốc từ | Hán Việt 玄幻: huyền (sâu kín, huyền bí) + huyễn (ảo, không thật) |
| Thuộc | Văn học mạng, dòng truyện kỳ ảo; không phải thuật ngữ trong sách giáo khoa |
| Dấu hiệu nhận biết | Thế giới hư cấu, hệ thống cấp bậc sức mạnh, nhân vật chính đi từ yếu tới mạnh |
Huyền huyễn: huyền bí cộng với ảo
Hai chữ tạo nên tên thể loại đều nói về cái không nắm bắt được. Huyền (玄) vốn chỉ màu đen thẫm, rồi nghĩa rộng ra là sâu xa, khó hiểu, như trong huyền bí, huyền diệu. Huyễn (幻) nghĩa là giả mà như thật; tiếng Việt quen đọc chữ này là ảo, nên huyễn tưởng cũng là ảo tưởng, huyễn thuật cũng là ảo thuật. Đọc đúng là “huyễn” với dấu ngã, không phải “huyền huyền”.
Nguồn tiếng Trung thường gắn tên gọi 玄幻 với nhà văn Hồng Kông Hoàng Dị (黄易). Ban đầu nó dùng cho kiểu truyện đứng giữa võ hiệp và khoa học viễn tưởng, có thế giới hư cấu và yếu tố huyền học. Khi truyện mạng Trung Quốc bùng nổ, nhãn này được nới rộng thành một cái “giỏ lớn”: truyện kỳ ảo nào khó xếp hẳn vào tiên hiệp, khoa học viễn tưởng hay kỳ ảo kiểu phương Tây thì thường được xếp vào huyền huyễn. Vì thế đây là nhóm truyện đông đầu sách nhất trên các trang như Qidian.
Huyền huyễn chưa có mục riêng trong Từ điển thuật ngữ văn học hay sách Ngữ văn; nó là nhãn thể loại do người viết, nhà đăng truyện và người đọc tự đặt. Muốn hiểu chuẩn về cách sách vở chia loại truyện dài, nên đọc bài về khái niệm tiểu thuyết trong lí luận văn học.
Huyền huyễn, tiên hiệp, kiếm hiệp đặt cạnh nhau
Ranh giới giữa các nhãn này khá mờ, nhiều truyện được gắn hai ba nhãn một lúc. Bảng dưới chỉ ra chỗ khác nhau thường gặp nhất.
| Thể loại | Thế giới | Sức mạnh | Mục tiêu nhân vật |
|---|---|---|---|
| Huyền huyễn | Hư cấu tự do, pha nhiều nguồn Đông Tây | Đấu khí, linh lực, ma pháp, huyết mạch… mỗi truyện tự đặt luật | Mạnh lên, đứng trên đỉnh thế giới |
| Tiên hiệp | Gắn với quan niệm Đạo giáo về tu tiên | Tu luyện theo cảnh giới, luyện đan, phi kiếm | Thành tiên, trường sinh |
| Kiếm hiệp (võ hiệp) | Trung Hoa xưa, giang hồ, môn phái | Võ công, nội lực, gần với giới hạn con người | Hành hiệp, ân oán giang hồ |
| Kỳ ảo phương Tây | Lâu đài, hiệp sĩ, rồng, phù thủy | Ma thuật, phép thuật | Phiêu lưu, chống thế lực bóng tối |
Khác với thần thoại của các dân tộc, vốn do cộng đồng sáng tạo để giải thích thế giới, huyền huyễn là truyện của một tác giả cụ thể, viết để giải trí và thường đăng dần từng chương.
Truyện kiếm hiệp và tiên hiệp có chung một nỗi sợ của người luyện công là tẩu hỏa nhập ma, nay còn được dùng theo nghĩa bóng.
Những dấu hiệu nhận ra truyện huyền huyễn
- Thế giới hoàn toàn bịa ra. Có đại lục, đế quốc, tông môn với tên riêng, không gắn với triều đại hay địa danh có thật. Đây là điểm mà nguồn tiếng Trung gọi là “dựng thế giới giá không” (架空).
- Một hệ thống sức mạnh có bậc thang. Người đọc biết rõ nhân vật đang ở cấp mấy và còn bao nhiêu bậc phải vượt. Mỗi lần lên cấp là một cao trào.
- Nhân vật chính đi từ đáy lên đỉnh. Mở đầu thường là một kẻ bị coi thường, mất hết sức mạnh hay bị từ hôn, rồi có cơ duyên, có “bàn tay vàng” để vươn lên.
- Nhịp nhanh, nhiều đoạn “vả mặt”. Truyện cài liên tục các cảnh kẻ khinh thường nhân vật bị đánh bại, tạo cảm giác hả hê mà người đọc gọi là “sảng”.
- Dài, đăng nhiều kỳ. Một bộ có thể hàng nghìn chương, đọc trên mạng theo ngày.
Không cần đủ cả năm dấu hiệu. Hai dấu hiệu đầu gần như luôn có; ba dấu hiệu sau là “gia vị” quen của truyện mạng.
Các nhánh hay gặp của truyện huyền huyễn
- Huyền huyễn truyền thống: thế giới mang màu sắc phương Đông, nhân vật mạnh lên nhờ thiên phú, khổ luyện và may mắn.
- Huyền huyễn hệ thống: nhân vật chính có một “hệ thống” như trong game, giao nhiệm vụ và phát phần thưởng, thứ mà người khác không có.
- Cao võ: bối cảnh xã hội hiện đại hoặc tương lai, con người dùng khoa học để nghiên cứu cách tu luyện, có cả trường học dạy võ.
- Dị giới: nhân vật từ thế giới thật rơi sang một thế giới khác; phần này giao nhau với truyện chuyển sinh sang thế giới khác kiểu isekai của Nhật.
Truyện mạng Trung Quốc còn một dòng hay bị xếp lẫn vào đây là thể loại vô hạn lưu, nơi nhân vật bị kéo qua nhiều thế giới để làm nhiệm vụ giành đường sống.
Đấu Phá Thương Khung và ví dụ huyền huyễn tiêu biểu
Đấu Phá Thương Khung: một thế giới không có phép thuật
Truyện của tác giả Thiên Tằm Thổ Đậu, đăng nhiều kỳ trên Qidian, thường được nêu làm mẫu của huyền huyễn truyền thống. Thế giới trong truyện không dùng ma pháp mà xoay quanh đấu khí, chia thành nhiều cấp bậc rõ ràng. Nhân vật chính Tiêu Viêm từng là thiên tài, rồi mất sạch sức mạnh và bị khinh rẻ suốt ba năm trước khi truyện bắt đầu.
Chỉ một mở đầu ấy đã có đủ ba dấu hiệu: thế giới hư cấu, thang sức mạnh, nhân vật từ đáy đi lên. Truyện còn được chuyển thể thành truyện tranh và phim hoạt hình, nên nhiều bạn trẻ Việt biết đến huyền huyễn qua bộ này.
Đấu La Đại Lục: sức mạnh gắn với “võ hồn”
Bộ truyện của Đường Gia Tam Thiếu đặt ra một thế giới mà mỗi người sinh ra đã mang một võ hồn; muốn mạnh thêm, hồn sư phải hấp thụ hồn hoàn lấy từ hồn thú, hồn thú càng lâu năm thì hồn hoàn càng mạnh. Cái hay của huyền huyễn nằm ở đó: tác giả tự đặt luật chơi, rồi để nhân vật vừa tuân theo vừa tìm cách phá luật.
Vì sao truyện dân gian có phép lạ vẫn không phải huyền huyễn?
Thạch Sanh có cung tên vàng, Tấm hóa thân thành chim vàng anh, Thánh Gióng vươn vai thành tráng sĩ. Đó là yếu tố kỳ ảo của văn học dân gian, nhưng người kể không dựng một thế giới riêng với hệ thống cấp bậc. Các yếu tố thần kì phục vụ ước mơ công bằng hay ngợi ca anh hùng, như trong bài soạn truyện thần thoại Thần Trụ Trời. Biết điểm khác này giúp học sinh khỏi nhầm khi phân tích tác phẩm SGK.
Một bộ huyền huyễn khác hay được nhắc là Già Thiên, mở đầu bằng cảnh chín con rồng kéo quan tài, gọi là cảnh cửu long di quan.
Luyện tập nhận diện truyện huyền huyễn
Câu 1: Đoạn giới thiệu sau thuộc thể loại nào? “Ở Thiên Nguyên đại lục, ai cũng mang một linh mạch. Lâm Phong sinh ra với linh mạch bị phế, bị cả gia tộc ghẻ lạnh, cho đến đêm cậu nhặt được một chiếc nhẫn cổ.”
Đáp án: Huyền huyễn. Dấu hiệu: thế giới hư cấu (“Thiên Nguyên đại lục”), hệ thống sức mạnh (linh mạch), nhân vật bắt đầu từ vị trí yếu kém và có cơ duyên (chiếc nhẫn cổ).
Câu 2: Truyện Sơn Tinh, Thủy Tinh có yếu tố thần kì. Có thể gọi đây là truyện huyền huyễn không?
Đáp án: Không. Sơn Tinh, Thủy Tinh là truyền thuyết dân gian, gắn với thời Hùng Vương và hiện tượng lũ lụt có thật; yếu tố kì ảo dùng để giải thích tự nhiên và ca ngợi công cuộc chống lũ. Huyền huyễn là truyện mạng của tác giả cá nhân, đặt trong thế giới hư cấu, lấy việc tăng sức mạnh làm trục chính.
Câu 3: Nối mỗi mô tả với thể loại phù hợp: (a) nhân vật tu luyện để thành tiên, trường sinh; (b) đại hiệp đấu võ giữa các môn phái thời nhà Tống; (c) thiếu niên luyện đấu khí ở một đại lục hư cấu để báo thù kẻ đã khinh mình.
Đáp án: (a) tiên hiệp; (b) kiếm hiệp (võ hiệp); (c) huyền huyễn. Lưu ý (a) và (c) có thể giao nhau, vì nhiều truyện huyền huyễn cũng có tu tiên.
Câu 4: Kể tên hai dấu hiệu bắt buộc gần như luôn có trong truyện huyền huyễn.
Đáp án: Một là thế giới hoàn toàn hư cấu, không gắn với lịch sử có thật. Hai là hệ thống sức mạnh có cấp bậc để nhân vật vượt qua. Những yếu tố như “hệ thống”, “vả mặt” chỉ là thường gặp, không bắt buộc.
Đọc huyền huyễn: từ cái tên đến nhân vật chính
Huyền huyễn tiếng Anh là gì?
Giới dịch truyện tiếng Anh giữ phiên âm xuanhuan, đôi khi chú thích là Chinese fantasy. Tiên hiệp là xianxia, kiếm hiệp là wuxia.
Huyền huyễn với tiên hiệp có giống nhau không?
Gần nhau nhưng không trùng. Tiên hiệp bám vào quan niệm tu tiên của Đạo giáo, mục tiêu là thành tiên; huyền huyễn tự do hơn, có thể pha phép thuật phương Tây, quái thú, cả công nghệ.
Huyền huyễn dị giới là gì?
Là truyện huyền huyễn mà nhân vật chính từ thế giới thật xuyên qua hoặc chuyển sinh sang một thế giới khác, mang theo trí nhớ hay kiến thức cũ để vươn lên.
Viết “huyền huyễn” hay “huyền huyền”?
Chữ thứ hai mang dấu ngã: huyễn, cùng chữ 幻 với ảo. Viết “huyền huyền” là lặp lại một tiếng, nghĩa khác hẳn.