Thần thoại là loại truyện kể xa xưa nhất của văn học dân gian, kể về các vị thần và những nhân vật có nguồn gốc thần linh. Qua đó người thời nguyên thủy giải thích trời đất, muôn loài và gửi khát vọng chinh phục thiên nhiên. Truyện thần thoại Việt Nam có Thần Trụ Trời; thần thoại Hy Lạp có Prô-mê-tê, Hê-ra-clét, những văn bản học sinh gặp trong Ngữ văn 10.
| Khái niệm | Truyện kể về thần linh do người xưa tưởng tượng, nhằm lí giải thế giới và thể hiện ước mơ chinh phục tự nhiên |
| Gốc từ | Hán Việt 神話: thần (thần linh) + thoại (lời kể, câu chuyện); tiếng Anh: myth |
| Thuộc | Văn học dân gian, loại tự sự |
| Dấu hiệu nhận biết | Nhân vật là thần, thời gian thuở hồng hoang, không gian vũ trụ, chi tiết kì ảo, cốt truyện đơn giản |
| Học ở | Bài 1 Ngữ văn 10 của cả ba bộ sách |
Thần thoại kể chuyện gì?
Tên gọi đã nói gần hết. Thần (神) là thần linh; thoại (話) là lời kể, câu chuyện, chữ này cũng có mặt trong đối thoại, giai thoại. Thần thoại là chuyện kể về thần.
Nhưng đó không phải chuyện bịa cho vui. Hãy hình dung con người thời nguyên thủy đứng trước sấm sét, lũ lụt, mặt trời mọc lặn, mà chưa có khoa học nào giải thích. Họ tưởng tượng ra những vị thần khổng lồ đã dựng trời, đào biển, làm mưa, làm gió, và tin rằng chuyện ấy có thật. Mục từ thần thoại trên Wiktionary tiếng Việt cũng đi theo hướng ấy: chuyện tưởng tượng về thần linh, chứa mong ước của người xưa muốn làm chủ tự nhiên. Sách Ngữ văn 10 nhấn thêm hai ý: đây là loại truyện kể xa xưa nhất, và nó chứa quan niệm của người nguyên thủy về vũ trụ.
Thần thoại vì thế ôm nhiều thứ cùng lúc: một lời giải thích về thế giới, một niềm tin tín ngưỡng, một mẩu kí ức lịch sử và một câu chuyện có nghệ thuật. Sách nghiên cứu gọi đặc điểm này là tính nguyên hợp. Tiếng Anh gọi một truyện thần thoại là myth, cả hệ thống truyện của một dân tộc là mythology.
Thần thoại suy nguyên và thần thoại sáng tạo
Sách Ngữ văn 10 chia thần thoại theo việc mà nhân vật làm:
- Thần thoại suy nguyên kể về nguồn gốc vũ trụ và muôn loài. Nhân vật là các thần làm ra bầu trời và mặt đất, núi non, sông biển, nắng mưa, sấm chớp. Thần Trụ Trời, Thần Gió, Thần Sét thuộc nhóm này.
- Thần thoại sáng tạo kể về cuộc chinh phục thiên nhiên và sáng tạo văn hóa. Nhân vật là anh hùng văn hóa: người đem lửa, dạy trồng lúa, dạy làm nhà. Chiến công của họ phản ánh đời sống lao động và tín ngưỡng của từng cộng đồng. Prô-mê-tê trao lửa cho loài người là ví dụ dễ nhớ.
Thần thoại Việt Nam còn lại không nhiều bản trọn vẹn. Nhiều truyện bị kể lẫn vào truyền thuyết hay cổ tích trong các tuyển tập, nên đường ranh giữa ba thể loại đôi khi mờ.
Bốn dấu hiệu nhận ra một truyện thần thoại
- Nhân vật là thần hoặc mang dòng máu thần. Họ thường khổng lồ, có sức mạnh phi thường, nhưng vẫn mang tính cách và mong muốn rất người: biết thương, biết giận, biết lo cho muôn loài.
- Thời gian phiếm chỉ, không gian vũ trụ. Truyện mở bằng “thuở trời đất còn mù mịt”, “khi thế gian chỉ mới có các vị thần”, không có năm tháng cụ thể. Không gian trải từ trời xuống đất, xuống biển, có khi lên cả cõi thần.
- Cốt truyện đơn giản. Thường là kiểu cốt truyện một tuyến xoay quanh một nhân vật, hoặc nhiều mẩu chuyện nhỏ ghép quanh một vị thần.
- Chi tiết kì ảo và lối nghĩ hồn nhiên. Trời được đội lên bằng đầu, đất đá văng ra thành núi. Người xưa không thấy chi tiết ấy vô lí; với họ, đó là cách thế giới đã thành hình.
Muốn chắc chắn, hỏi thêm một câu: truyện này đang giải thích cái gì? Nếu câu trả lời là “vì sao có trời đất”, “vì sao loài người có lửa”, “vì sao có mưa”, gần như đó là thần thoại.
Thần Trụ Trời, Prô-mê-tê và Hê-ra-clét
Thần Trụ Trời và chuyện trời cao, đất có núi có biển
Thuở chưa có muôn vật, trời đất là một vùng hỗn độn tối tăm. Một vị thần khổng lồ đứng dậy, đội trời lên, đào đất đập đá đắp cột chống trời; cột cao đến đâu trời lên đến đó. Xong việc, thần phá cột, ném đất đá đi khắp nơi: đá thành núi, thành đảo, đất thành gò đồi, chỗ đào đất thành biển. Truyện là thần thoại suy nguyên điển hình, giải thích hình dạng mặt đất bằng một hành động vừa kì vĩ vừa giản dị như việc đắp đất của nhà nông. Câu hỏi đọc hiểu của văn bản có trong bài soạn Thần Trụ Trời sách Chân trời.
Prô-mê-tê: ngọn lửa đổi đời loài người
Trong thần thoại Hy Lạp, thần Ê-pi-mê-tê ban cho mỗi loài vật một thứ để tự vệ, đến lượt con người thì không còn gì. Prô-mê-tê nặn lại con người cho đứng thẳng, rồi bay lên cỗ xe thần Mặt Trời lấy lửa đem xuống. Có lửa, con người thoát cảnh tối tăm, lạnh giá. Đây là kiểu thần thoại sáng tạo: một vị thần đứng về phía con người, mang đến nền tảng đầu tiên của văn minh.
Hê-ra-clét đi tìm táo vàng: người anh hùng nửa thần
Hê-ra-clét là con của thần Dớt. Để lấy táo vàng, chàng phải vật ngã gã khổng lồ Ăng-tê, kẻ cứ chạm đất là được mẹ Đất tiếp sức; chàng nhấc bổng hắn lên khỏi mặt đất thì hắn hết đường sống. Chàng còn bắn hạ con đại bàng hằng ngày mổ gan Prô-mê-tê, rồi gánh trời thay thần Át-lát. Chi tiết Ăng-tê cho thấy tư duy thần thoại rất rõ: sức mạnh được giải thích bằng quan hệ với tự nhiên. Phần hướng dẫn đọc nằm ở soạn văn bản Hê-ra-clét lấy táo vàng.
Thần thoại khác truyền thuyết và cổ tích ở đâu?
| Tiêu chí | Thần thoại | Truyền thuyết | Cổ tích |
|---|---|---|---|
| Nhân vật chính | Thần, anh hùng có nguồn gốc thần | Nhân vật, sự kiện gắn với lịch sử | Người thường: mồ côi, người em, người nghèo |
| Thời gian | Thuở hồng hoang, trước khi có loài người hoặc lúc loài người mới có | Một thời kì lịch sử, như thời Hùng Vương | “Ngày xửa ngày xưa”, không xác định |
| Câu hỏi truyện trả lời | Thế giới và văn hóa từ đâu mà có | Lịch sử dân tộc được nhớ thế nào | Vì sao người tốt được đền đáp |
| Ví dụ | Thần Trụ Trời, Prô-mê-tê và loài người | Thánh Gióng, Sơn Tinh, Thủy Tinh | Tấm Cám, Sọ Dừa |
Ba thể loại cùng có yếu tố kì ảo nên dễ lẫn. Muốn thấy thần thoại và truyền thuyết khác nhau chỗ nào, mẹo phân biệt là nhìn vào nhân vật và câu hỏi lớn của truyện. Thánh Gióng có ngựa sắt, roi sắt, nhưng truyện gắn với giặc Ân và đời Hùng Vương, nên xếp vào truyện kể về thời dựng nước giữ nước. Sang Ngữ văn 10, thần thoại học cùng bài với thể loại sử thi anh hùng của Ngữ văn 10, vì cả hai đều là truyện kể dân gian cổ xưa.
Luyện nhận diện thần thoại qua bốn câu
Câu 1: Nêu khái niệm thần thoại và hai đặc điểm về nhân vật, thời gian của thể loại này.
Đáp án: Thần thoại là truyện kể dân gian xa xưa về các vị thần, do người xưa tưởng tượng để giải thích thế giới và thể hiện khát vọng chinh phục tự nhiên. Nhân vật là thần hoặc người có nguồn gốc thần, thường khổng lồ, có sức mạnh phi thường. Thời gian là thuở hồng hoang, phiếm chỉ, không có mốc cụ thể.
Câu 2: Xếp các truyện sau vào thần thoại suy nguyên hoặc thần thoại sáng tạo: Thần Trụ Trời; Prô-mê-tê và loài người; Thần Gió.
Đáp án: Suy nguyên: Thần Trụ Trời (giải thích trời đất, núi biển), Thần Gió (giải thích hiện tượng gió). Sáng tạo: Prô-mê-tê và loài người, vì nhân vật mang lửa, nền tảng văn hóa đầu tiên, đến cho con người.
Câu 3: Trong Thần Trụ Trời, chi tiết thần phá cột, đất đá văng ra thành núi đồi và biển cả cho thấy đặc điểm gì của thần thoại?
Đáp án: Chi tiết cho thấy chức năng giải thích nguồn gốc tự nhiên (vì sao mặt đất có núi, có biển) và lối tư duy hồn nhiên, giàu tưởng tượng của người xưa. Không gian là cả vũ trụ, hành động của thần mang tầm vóc khổng lồ.
Câu 4: Truyện Thánh Gióng có nhiều chi tiết kì ảo. Vì sao không xếp Thánh Gióng vào thần thoại?
Đáp án: Vì truyện gắn với một thời kì lịch sử cụ thể (đời Hùng Vương thứ sáu, chống giặc Ân) và nhằm ca ngợi người anh hùng giữ nước, không nhằm giải thích nguồn gốc trời đất hay văn hóa. Yếu tố kì ảo chỉ là phương tiện, còn cốt lõi là kí ức lịch sử, nên Thánh Gióng thuộc truyền thuyết.
Thần thoại ngoài trang sách Ngữ văn
Truyện thần thoại là gì, có giống truyện cổ không?
Truyện thần thoại là tên gọi khác của thần thoại, nhấn vào chỗ nó là truyện kể. Nó thuộc nhóm truyện cổ dân gian nhưng là nhóm cổ nhất, ra đời trước truyền thuyết và cổ tích.
Thần thoại Hy Lạp là gì?
Là hệ thống truyện kể của người Hy Lạp cổ về sự ra đời của thế giới, về các vị thần trên đỉnh Ô-lim-pơ đứng đầu là Dớt và về những anh hùng nửa thần nửa người như Hê-ra-clét. Kho truyện này về sau thành nguồn cảm hứng lớn của văn học, hội họa, điêu khắc châu Âu.
Thần thoại tiếng Anh là gì?
Một truyện thần thoại là myth; cả hệ thống thần thoại của một dân tộc là mythology, ví dụ Greek mythology là thần thoại Hy Lạp.
Nói “chuyện như thần thoại” là có ý gì?
Ở nghĩa đời thường, câu này chỉ điều quá khó tin, khó xảy ra, kiểu “lương cao mà không phải làm gì, nghe như chuyện thần thoại”. Đây là nghĩa bóng; khi làm bài văn, thần thoại vẫn là tên một thể loại truyện dân gian.