Hư vô là trạng thái hoàn toàn không có gì, trống rỗng như chưa từng tồn tại. Đây là từ Hán Việt, hay gặp trong các cụm cõi hư vô, tan vào hư vô. Ở tầng nghĩa triết học, hư vô còn là tên gọi một quan niệm cho rằng cuộc đời không có ý nghĩa sẵn có, tức chủ nghĩa hư vô.
| Nghĩa ngắn | Không có gì cả; cái trống không, không tồn tại |
| Gốc từ | Hán Việt 虛無: hư (trống rỗng) + vô (không có) |
| Loại từ | Danh từ (cõi hư vô), đôi khi dùng như tính từ |
| Đồng nghĩa | Hư không |
| Tiếng Anh | Nothingness; chủ nghĩa hư vô: nihilism |
Hư vô nghĩa là gì?
Nghĩa thông dụng nhất rất đơn giản: không có gì tồn tại hết. Khi một nhà văn viết nhân vật “nhìn vào khoảng hư vô”, ta hiểu đó là cái nhìn vào chỗ trống, không bám được vào đâu. Khi người ta nói khói hương “tan vào hư vô”, ý là tan hết, không còn dấu vết.
Ngoài nghĩa đời thường ấy, từ điển còn ghi hai cách hiểu mang màu triết lý phương Đông. Đạo Lão dùng hư vô để chỉ bản thể của Đạo: có ở khắp nơi nhưng không có hình tướng để thấy, “có mà như không, thực mà như hư”. Nhà Phật thì nói về thế giới như cái “có mà không, không mà có”. Cả hai đều không hiểu hư vô là con số không trơn; nó gần với cái rỗng chứa được vạn vật hơn.
Ví dụ dùng từ:
- Tiếng chuông chùa ngân một hồi rồi lặng vào hư vô.
- Mất việc, mất nhà, có lúc anh thấy mọi cố gắng của mình thật hư vô.
- Những lời hứa ấy rốt cuộc chỉ là bọt nước, chẳng để lại gì ngoài khoảng hư vô.
Hư vô, hư không, hư ảo đứng cạnh nhau
| Từ | Điểm nhấn | Ví dụ |
|---|---|---|
| Hư vô | Không có gì cả, cõi trống không tuyệt đối | tan vào cõi hư vô |
| Hư không | Gần như đồng nghĩa; còn chỉ khoảng không trung bao la | tiếng gọi rơi vào hư không |
| Hư ảo | Có vẻ như có nhưng không thật, như ảo ảnh | giấc mộng hư ảo |
| Hư danh | Tiếng tăm hão, không xứng thực chất | chạy theo hư danh |
| Hiện hữu, tồn tại | Trái nghĩa: có thật, đang có mặt | sự hiện hữu của con người |
Hư vô và vô thường cũng hay bị đặt lẫn trong các câu triết lý trên mạng. Vô thường nói mọi thứ đều thay đổi, không đứng yên; hư vô nói tới chỗ không còn gì. Một chiếc lá úa là vô thường, chứ chưa phải hư vô. Phần nghĩa của chữ kia có trong bài vô thường theo cách hiểu của nhà Phật.
Gần nghĩa còn có phù du, nhưng phù du nhấn vào cái ngắn ngủi, chóng tàn; thứ phù du vẫn có thật, chỉ là không lâu. Xem thêm chữ phù du và kiếp sống ngắn ngủi.
Từ chữ 虛無 đến chủ nghĩa hư vô
Chữ hư (虛) theo Thiều Chửu là trống rỗng, vơi, hão, và được giảng là trái với chữ thực (實). Ta gặp nó trong khiêm hư (khiêm tốn, để lòng trống mà học), hư tâm, hư danh. Chữ vô (無) là không, không có, như vô tận, vô hình. Hai chữ cùng nói một ý nên ghép lại thành cái trống không được nhân đôi.
Đến thời cận đại, tiếng Việt mượn từ này để dịch khái niệm phương Tây nihilism, gốc Latin nihil nghĩa là “không gì cả”. Thuật ngữ được nhà triết học Đức Friedrich Heinrich Jacobi đưa vào tranh luận triết học, rồi trở nên quen thuộc rộng rãi nhờ tiểu thuyết Cha và con của Ivan Turgenev, với nhân vật Bazarov phủ nhận mọi giá trị đã được thừa nhận.
Nói đơn giản, chủ nghĩa hư vô cho rằng cuộc sống không có mục đích, ý nghĩa hay giá trị nào tự có sẵn. Từ đó các nhà tư tưởng đi theo những hướng rất khác nhau: có người dừng ở nỗi tuyệt vọng, có người, như các nhà hiện sinh, coi đó là điểm xuất phát để con người tự tạo ý nghĩa cho mình. Câu chuyện thứ hai được kể kĩ hơn ở bài những lúc con người hỏi mình sống để làm gì.
Khi người trẻ bảo “thấy mọi thứ thật hư vô”
Trên mạng xã hội, câu “dạo này thấy cái gì cũng hư vô” khá phổ biến. Người nói thường không bàn triết học. Họ đang mệt, thấy việc mình làm không đi tới đâu, hoặc vừa trải qua một mất mát. Hư vô ở đây là cảm giác trống rỗng, gần với chán nản.
Nếu đề bài nghị luận yêu cầu bàn về lối sống hư vô, có thể đi theo ba ý: hiểu đúng thế nào là sống hư vô (thấy mọi nỗ lực đều vô nghĩa, buông xuôi); chỉ ra vì sao cách nhìn ấy dễ dẫn tới thờ ơ với chính mình và người khác; rồi đặt nó cạnh những con người tìm thấy ý nghĩa trong việc nhỏ như học một nghề, chăm một người thân. Lối nhìn đời u ám kéo dài còn có tên khác, phân tích ở bài tính bi quan và cách nhìn đời u ám.
Một điểm cần nói rõ: cảm giác trống rỗng kéo dài nhiều tuần, kèm mất ngủ, chán ăn, không muốn gặp ai thì không còn là chuyện chữ nghĩa nữa. Lúc ấy nên nói chuyện với người thân và tìm tới chuyên gia tâm lý.
Cõi hư vô và những cách nói quanh nó
Cõi hư vô là gì?
Là cách nói văn chương chỉ chốn không còn gì, nơi mọi thứ tan biến. Câu “về cõi hư vô” đôi khi được dùng như lời nói tránh cho cái chết, nên dùng cẩn thận trong giao tiếp.
Chủ nghĩa hư vô là gì?
Là quan niệm triết học cho rằng cuộc đời không có ý nghĩa, mục đích hay giá trị đạo đức nào tự có sẵn. Tiếng Anh gọi là nihilism; người theo quan niệm này gọi là nihilist.
Hư vô tiếng Anh là gì?
Nghĩa “không có gì” thường dịch là nothingness hoặc the void. Khi nói về học thuyết thì dùng nihilism.
Sống hư vô có phải là sống tiêu cực?
Thường là vậy, vì người sống hư vô thấy mọi việc đều vô nghĩa nên dễ buông bỏ trách nhiệm. Tuy nhiên đừng gán nhãn quá vội: một người nói “thấy hư vô” đôi khi chỉ đang cần nghỉ ngơi và được lắng nghe.