Khủng hoảng hiện sinh là giai đoạn một người bỗng nghi ngờ ý nghĩa cuộc đời của chính mình: mình sống để làm gì, mình là ai, những việc đang làm mỗi ngày có đáng hay không. Tiếng Anh gọi là existential crisis. Ai tìm “khủng hoảng hiện sinh nghĩa là gì” thường đang gặp đúng cảm giác ấy, hoặc vừa nghe một người bạn than như vậy. Đây là trải nghiệm khá phổ biến, nhất là ở tuổi mới lớn, và thường đi qua được.
| Nghĩa ngắn | Hoài nghi về ý nghĩa sống, mục đích và giá trị của bản thân |
| Tiếng Anh | Existential crisis |
| Gốc khái niệm | Mượn chữ “hiện sinh” của triết học hiện sinh (Kierkegaard, Sartre…) |
| Có phải bệnh? | Không phải một chẩn đoán y khoa; là một kiểu xung đột bên trong |
Khủng hoảng hiện sinh là gì?
Trong tâm lý học, khủng hoảng hiện sinh được mô tả là những xung đột bên trong, khi người ta có cảm giác đời mình thiếu ý nghĩa và lúng túng không biết mình thực sự là ai. Đi kèm thường là lo âu, chán nản, đôi khi buồn bã kéo dài. Điểm khác với một nỗi buồn thông thường nằm ở đối tượng: người ta không buồn vì một chuyện cụ thể như điểm kém hay cãi nhau với bạn, mà băn khoăn về cả “bức tranh lớn”.
Giới chuyên môn lưu ý khái niệm này chưa có định nghĩa học thuật thống nhất và không nằm trong danh mục bệnh. Nó giống một khúc quanh của quá trình trưởng thành hơn. Có người đi qua trong vài tuần, có người mất vài tháng, và không ít người kể lại rằng sau giai đoạn ấy họ hiểu mình rõ hơn hẳn.
Chữ “hiện sinh” đến từ triết học
“Hiện sinh” là cách dịch chữ existence, sự tồn tại của con người cụ thể. Chủ nghĩa hiện sinh là một dòng triết học bàn về con người và thế giới đặt cá nhân vào trung tâm: tự do, lựa chọn và trách nhiệm với lựa chọn của mình. Nhà triết học Đan Mạch Kierkegaard ở thế kỉ XIX đã viết nhiều về nỗi lo âu và tuyệt vọng của con người khi phải tự quyết định đời mình.
Ở Pháp sau Thế chiến thứ hai, Jean-Paul Sartre nêu ý “tồn tại có trước bản chất” trong bài nói Chủ nghĩa hiện sinh là một chủ nghĩa nhân văn (1946). Hiểu đơn giản: con người không sinh ra với một “bản chất” định sẵn, ta tự làm nên mình qua từng lựa chọn. Albert Camus thì trong tiểu luận Huyền thoại Sisyphus (1942) bàn về cái phi lí: con người khao khát ý nghĩa, còn thế giới lại im lặng. Hình ảnh chàng Sisyphus đẩy tảng đá lên núi mãi không thôi được Camus dùng để nói rằng con người vẫn có thể sống tỉnh táo, không buông xuôi. Camus thường được xếp cạnh các nhà hiện sinh, dù chính ông từ chối cái nhãn ấy.
Điều thú vị là cụm “khủng hoảng hiện sinh” không phải thuật ngữ quen thuộc trong sách của các triết gia này. Nó là cách tâm lý học và đời sống mượn tên triết học để gọi một trạng thái mà ai cũng có thể chạm tới.
Những dấu hiệu thường gặp khi đang lạc giữa các câu hỏi lớn
Không có bảng tiêu chuẩn nào để “đo” khủng hoảng hiện sinh. Dưới đây chỉ là những trải nghiệm hay được kể lại, giúp bạn tự nhận ra chứ không dùng để chẩn đoán:
- Hay tự hỏi “học nhiều thế để làm gì”, “rồi ai cũng chết, cố gắng có ý nghĩa gì”, dù trước đây chưa từng bận tâm.
- Những sở thích cũ như vẽ, đá bóng, chơi game với nhóm bạn bỗng nhạt đi.
- Thấy mình lạc lõng giữa đám đông; bạn bè cười đùa còn mình như đứng ngoài nhìn vào.
- Băn khoăn về bản thân: mình thật sự thích gì, giỏi gì, hay chỉ sống theo điều bố mẹ và thầy cô mong đợi.
- Thao thức về đêm với những suy nghĩ không có lời đáp, dễ trượt sang vòng suy nghĩ lặp đi lặp lại.
Một vài dấu hiệu trong số đó thoáng qua là bình thường. Điều cần để ý là mức độ và thời gian kéo dài.
Vì sao người ta rơi vào trạng thái này?
Tuổi mới lớn là thời điểm rất hay gặp. Ở tuổi mười ba, mười bốn, bạn bắt đầu muốn tách mình khỏi gia đình để thành một cá nhân riêng, tự đặt câu hỏi về những điều trước giờ được người lớn trả lời sẵn. Cuối cấp ba lại thêm một đợt nữa: chọn ngành, chọn trường, nghĩ về tương lai mà chưa biết mình muốn gì.
Biến cố cũng là ngòi nổ quen thuộc: người thân qua đời, bố mẹ chia tay, chuyển trường, thất bại trong một kì thi đã dồn hết sức. Những lúc ấy, thứ trật tự ta vẫn tin bỗng lung lay. Ở người lớn, mất việc, nghỉ hưu hay bệnh nặng cũng thường kéo theo những câu hỏi tương tự.
Về tác động, khủng hoảng hiện sinh có hai mặt. Nếu kéo dài mà không được chia sẻ, nó có thể làm học hành sa sút, khiến người ta thu mình và dễ dẫn tới lo âu. Nhưng cũng chính những câu hỏi khó ấy là cơ hội để tìm ra giá trị mình thật sự muốn theo đuổi. Đọc sách, viết nhật kí, thử một việc mới, giúp đỡ người khác, hay đơn giản là ngồi nói chuyện với một người đáng tin thường giúp những câu hỏi dịu lại và dần có hình hài câu trả lời.
Nếu cảm giác trống rỗng kéo dài nhiều tuần, đi kèm buồn bã, mất ngủ, chán ăn, hoặc bạn có những ý nghĩ tiêu cực về bản thân, đừng giữ một mình. Hãy nói với bố mẹ, thầy cô hay một người lớn bạn tin cậy, và nhờ họ đưa bạn tới gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Học sinh có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 (miễn phí, hoạt động suốt ngày đêm) để được lắng nghe và tư vấn.
Trầm tư, buồn bã hay khủng hoảng: đừng gộp làm một
| Suy tư về ý nghĩa sống | Khủng hoảng hiện sinh | Buồn bã kéo dài cần hỗ trợ | |
|---|---|---|---|
| Cảm giác chính | Tò mò, muốn hiểu | Hoang mang, mất phương hướng | Nặng nề, trống rỗng gần như mọi lúc |
| Ảnh hưởng sinh hoạt | Hầu như không | Có, nhưng vẫn học, chơi được | Rõ rệt: ăn ngủ, học tập đều xáo trộn |
| Nên làm gì | Đọc, viết, trò chuyện | Chia sẻ, thử trải nghiệm mới | Gặp chuyên gia, báo người lớn |
Bảng trên chỉ để dễ hình dung. Ranh giới giữa các ô không rõ ràng, nên khi phân vân, cách an toàn là hỏi người có chuyên môn.
Bạn đọc hay thắc mắc gì về khủng hoảng hiện sinh
Existential crisis là gì, có khác khủng hoảng hiện sinh không?
Hai cách gọi là một. Existential crisis là tên tiếng Anh, “khủng hoảng hiện sinh” là bản dịch tiếng Việt. Trên mạng, người trẻ hay dùng tên tiếng Anh, còn sách báo thường dùng cụm tiếng Việt.
Khủng hoảng hiện sinh nghĩa là gì khi nói theo cách đơn giản nhất?
Đó là lúc bạn bỗng hỏi “mình sống để làm gì” một cách nghiêm túc mà chưa tìm ra câu trả lời. Cảm giác này khó chịu nhưng không có nghĩa là có gì đó hỏng trong con người bạn.
Học sinh có bị khủng hoảng hiện sinh không?
Có, và khá thường gặp. Tuổi dậy thì và giai đoạn chọn hướng đi sau cấp ba đều là những lúc con người đặt lại câu hỏi về bản thân. Phần lớn các bạn đi qua được khi có người lắng nghe và thời gian để tìm hiểu mình.
Khủng hoảng hiện sinh có phải là trầm cảm?
Không hẳn. Khủng hoảng hiện sinh không phải chẩn đoán bệnh, còn trầm cảm là rối loạn cần bác sĩ đánh giá. Hai tình trạng có thể đi cùng nhau, vì vậy nếu buồn bã, mất ngủ kéo dài thì nên tìm gặp chuyên gia thay vì tự kết luận.
Chủ nghĩa hiện sinh có bi quan không?
Nghe tên có vẻ u ám, nhưng ý chính lại khá tích cực: không ai trao sẵn ý nghĩa cho bạn, nên bạn có quyền tự tạo ra nó qua lựa chọn và hành động của mình.