Hôn nhân là mối quan hệ vợ chồng hình thành từ khi hai người kết hôn hợp pháp. Nói gọn, hôn nhân nghĩa là sự gắn kết giữa một người nam và một người nữ đã đăng ký thành vợ chồng, kéo theo quyền và nghĩa vụ với nhau. Bài này giải thích hôn nhân theo luật, độ tuổi kết hôn, các nguyên tắc cơ bản và hình ảnh hôn nhân trong văn học.
| Nghĩa ngắn | Quan hệ vợ chồng sau khi kết hôn |
| Chữ Hán | 婚姻 (hôn nhân) |
| Căn cứ pháp lí | Luật Hôn nhân và gia đình 2014 (Luật số 52/2014/QH13) |
| Tuổi kết hôn | Nam từ đủ 20 tuổi, nữ từ đủ 18 tuổi |
| Tiếng Anh | Marriage |
Hôn nhân theo luật và theo chữ Hán
Bộ luật về hôn nhân, gia đình ban hành năm 2014 định nghĩa rất ngắn: hôn nhân là mối quan hệ vợ chồng hình thành sau việc kết hôn. Còn kết hôn là hành vi nam và nữ chính thức xác lập quan hệ vợ chồng, đáp ứng đủ điều kiện luật định và đã ra cơ quan nhà nước làm thủ tục đăng ký.
Như vậy hai từ này không thay nhau được. Kết hôn là một sự kiện, diễn ra vào một ngày cụ thể. Hôn nhân là cả quãng đường sau đó, kéo dài cho tới khi một bên qua đời hoặc tòa án cho li hôn.
Về mặt chữ nghĩa, hôn nhân là từ Hán Việt. Chữ 婚 (hôn) theo từ điển Thiều Chửu nghĩa là lấy vợ; chữ 姻 (nhân) trong nghĩa cổ chỉ nhà trai, bên thông gia. Ghép lại, từ này vốn nói về việc hai họ kết thân với nhau qua đám cưới, chứ không chỉ chuyện riêng của hai người. Cùng gốc có các từ quen thuộc như hôn lễ, li hôn, đính hôn, nhân duyên.
Đừng lẫn chữ hôn Hán Việt này với động từ hôn thuần Việt, tức cái thơm má mà miền Nam gọi là hun; các nghĩa của từ hôn được gom lại đầy đủ.
Một cuộc hôn nhân hợp pháp cần những gì
Luật đặt ra cả nguyên tắc chung lẫn điều kiện cụ thể. Điều 2 của luật nêu các nguyên tắc nền tảng của hôn nhân ở Việt Nam:
- Tự nguyện: hai người tự quyết định việc cưới, không ai được ép buộc, lừa dối hay cản trở.
- Tiến bộ: bỏ những hủ tục như ép duyên, thách cưới nặng nề, tảo hôn.
- Một vợ một chồng: người đang có vợ hoặc có chồng không được kết hôn hay chung sống như vợ chồng với người khác.
- Vợ chồng bình đẳng: ngang quyền, ngang nghĩa vụ trong gia đình.
- Tôn trọng khác biệt: hôn nhân giữa người khác dân tộc, khác tôn giáo hay với người nước ngoài đều được pháp luật bảo vệ.
Điều kiện kết hôn được ghi ở Điều 8. Nam phải từ đủ 20 tuổi, nữ từ đủ 18 tuổi; việc cưới do hai người tự nguyện; cả hai đều đủ khả năng nhận thức và làm chủ hành vi theo luật dân sự; và không rơi vào trường hợp bị cấm, chẳng hạn kết hôn giả tạo, cưỡng ép kết hôn hoặc kết hôn giữa những người cùng dòng máu trực hệ. Cưới khi một bên chưa đủ tuổi gọi là tảo hôn, một vấn đề vẫn còn ở vài vùng; xem thêm bài giải thích chuyện cưới khi chưa đủ tuổi.
Chữ “đủ” ở đây có nghĩa là đã qua ngày sinh nhật thứ 20 (nam) hoặc thứ 18 (nữ). Bạn nữ sinh năm 2008 chẳng hạn, phải chờ đến đúng ngày sinh nhật năm 2026 mới đủ tuổi.
Hôn nhân, kết hôn và gia đình khác nhau ở đâu?
| Từ | Hiểu ngắn gọn | Ví dụ |
|---|---|---|
| Kết hôn | Hành vi xác lập quan hệ vợ chồng, có đăng ký | Hai người nhận giấy chứng nhận kết hôn ở ủy ban |
| Hôn nhân | Quan hệ vợ chồng kéo dài sau ngày kết hôn | Ông bà đã có 50 năm hôn nhân |
| Đám cưới | Nghi lễ, phong tục mừng việc kết hôn | Tiệc cưới, lễ rước dâu |
| Gia đình | Nhóm người gắn bó do hôn nhân, huyết thống hoặc nuôi dưỡng | Bố mẹ, con cái, ông bà cùng sống |
Đám cưới linh đình mà không đăng ký thì về pháp lí hai người chưa phải vợ chồng. Ngược lại, có cặp chỉ ra ủy ban đăng ký, không làm cỗ, vẫn là một cuộc hôn nhân trọn vẹn. Muốn hiểu kĩ hơn chữ thứ tư trong bảng, có thể đọc bài về khái niệm gia đình và vai trò của nó. Một số cặp theo đạo Phật còn làm thêm lễ cưới trước Tam bảo ở chùa, nhưng nghi lễ tôn giáo không thay được thủ tục đăng ký.
Vì sao người ta kết hôn và luật phải bảo vệ hôn nhân?
Lí do kết hôn của mỗi người một khác: vì yêu, vì muốn có người đồng hành, vì mong có con cái, có khi vì sức ép gia đình. Ngày trước, chuyện cưới xin phần lớn do cha mẹ sắp đặt (“cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy”). Ngày nay quyền quyết định thuộc về chính hai người.
Pháp luật can thiệp vì hôn nhân kéo theo rất nhiều hệ quả: tài sản chung, nghĩa vụ nuôi dạy con, quyền thừa kế, trách nhiệm chăm sóc nhau khi ốm đau. Không có khung luật, người yếu thế hơn (thường là phụ nữ và trẻ em) dễ chịu thiệt khi có tranh chấp. Đó cũng là lí do luật cấm tảo hôn, cưỡng ép kết hôn và bảo vệ chế độ một vợ một chồng.
Với học sinh, biết những điều này không phải để “lo chuyện chồng con” sớm, mà để hiểu quyền của mình: không ai được ép em bỏ học đi lấy chồng, lấy vợ khi chưa đủ tuổi.
Hôn nhân trong trang văn
Văn học Việt Nam có nhiều trang viết về hôn nhân, phần lớn soi chiếu số phận người phụ nữ.
Trong truyện ngắn Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài, Mị bị bắt về làm con dâu gạt nợ nhà thống lí Pá Tra. Đó là một cuộc hôn nhân không có tự nguyện, biến cô gái trẻ thành người ở không công. Chi tiết ấy cho thấy rõ vì sao luật hôm nay đặt nguyên tắc tự nguyện lên đầu.
Ngược lại, truyện Vợ nhặt của Kim Lân kể một đám cưới không lễ nghi giữa nạn đói năm 1945. Tràng “nhặt” được vợ chỉ sau vài câu đùa và mấy bát bánh đúc, vậy mà chính cuộc hôn nhân tạm bợ ấy lại nhen lên niềm tin sống của cả gia đình.
Ở văn học dân gian, quan niệm về đạo vợ chồng gói trong những câu như “Thuận vợ thuận chồng, tát biển Đông cũng cạn”. Nhiều câu tương tự được gom trong tuyển ca dao về đạo vợ chồng gắn bó.
Thắc mắc thường gặp quanh chuyện hôn nhân
Hôn nhân nghĩa là gì nói đơn giản?
Là mối quan hệ vợ chồng giữa hai người đã kết hôn hợp pháp. Mối quan hệ này có quyền và nghĩa vụ được pháp luật công nhận và bảo vệ.
Độ tuổi kết hôn ở Việt Nam là bao nhiêu?
Con trai phải đủ 20 tuổi, con gái phải đủ 18 tuổi. Kết hôn khi chưa đủ tuổi là tảo hôn và bị pháp luật cấm.
Hôn nhân theo luật có cần đăng ký không?
Có. Chỉ khi đã đăng ký đúng thủ tục, quan hệ vợ chồng mới được pháp luật công nhận. Tổ chức đám cưới mà không đăng ký thì về mặt pháp lí chưa phải là hôn nhân.
Hôn nhân và kết hôn có giống nhau không?
Không hẳn. Kết hôn là bước chính thức thành vợ thành chồng, diễn ra vào một thời điểm. Hôn nhân là quan hệ vợ chồng tồn tại sau thời điểm đó.
Nguyên tắc một vợ một chồng nghĩa là gì?
Cùng một lúc, mỗi người chỉ được có một vợ hoặc một chồng. Người đang có vợ, có chồng mà kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng với người khác là vi phạm luật.