Hệ quả là kết quả sinh ra trực tiếp từ một sự việc, được nhìn trong sợi dây nối với chính sự việc ấy: có cái này thì kéo theo cái kia. Thức trắng trước hôm thi, hệ quả là vào phòng thi mắt díp lại. Ở môn Toán, hệ quả còn là tên gọi một mệnh đề suy ra ngay từ định lí vừa chứng minh. Từ này hay bị dùng lẫn với hậu quả và kết quả, dù mỗi chữ nhấn một điểm khác.
| Nghĩa ngắn | Kết quả kéo theo trực tiếp từ một sự việc, xét trong quan hệ với sự việc đó |
| Gốc từ | Hán Việt 係果: hệ (buộc, ràng nối) + quả (trái, kết quả) |
| Loại từ | Danh từ |
| Sắc thái | Trang trọng, hay gặp trong văn bản phân tích, báo chí, sách giáo khoa |
Hệ quả: cái quả buộc vào gốc
Mục từ trong Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học giảng hệ quả là cái kết do một sự việc gây ra trực tiếp, luôn được xét trong mối liên hệ với chính sự việc đó, rồi thêm một chú thích nhỏ mà nhiều người bỏ qua: thường là việc không hay. Ví dụ đi kèm là cụm “một hệ quả tất yếu”.
Wiktionary tiếng Việt tách thành hai nét:
- Nghĩa thường dùng: điều kéo theo từ một sự việc. Mưa lớn kéo dài, hệ quả là cả xóm phải kê đồ lên cao.
- Nghĩa trong toán học: mệnh đề có thể suy ra trực tiếp từ một định lí, tiếng Anh là corollary. Sách Toán hay trình bày: Định lí, rồi ngay dưới là “Hệ quả”, thường ngắn và không cần chứng minh dài.
Hai nét này chung một lõi. Hệ quả không đứng một mình; nhắc tới nó là phải nhắc tới cái gây ra nó. Vì thế trong câu, từ này hay đi với “là” hoặc “của”: hệ quả là…, hệ quả của việc…. Một vài câu khác:
- Chỉ đọc tóm tắt mà không đọc tác phẩm, hệ quả là bài văn sai tên nhân vật.
- Giá xăng tăng kéo theo một loạt hệ quả: cước xe, giá rau, giá vé đều nhích lên.
- Từ định lí Pi-ta-go suy ra hệ quả: trong tam giác vuông, cạnh huyền dài hơn mỗi cạnh góc vuông.
Hệ quả, hậu quả, kết quả: dùng chữ nào?
| Từ | Điểm nhấn | Đặt câu |
|---|---|---|
| Hệ quả | Mối nối nhân – quả trực tiếp; tốt xấu tùy câu, nghiêng về chuyện không hay | Bỏ bữa sáng nhiều ngày, hệ quả là hay chóng mặt |
| Hậu quả | Kết quả không hay, để lại ảnh hưởng về sau | Khắc phục hậu quả cơn bão |
| Kết quả | Rộng nhất: cái thu được sau một việc, hay cái do nguyên nhân gây ra | Kết quả học tập học kì một |
| Hệ luận | Thuật ngữ logic: mệnh đề suy ra trực tiếp từ một tiên đề | Hệ luận rút ra từ tiên đề Ơ-clít |
| Nguyên nhân (trái nghĩa) | Đầu kia của sợi dây, cái gây ra | Tìm nguyên nhân trước khi bàn hệ quả |
Cách thử nhanh: thay vào câu “hậu quả” mà câu vẫn đúng, nghĩa là điều đang nói là chuyện xấu. Nếu điều nói tới là chuyện tốt, chỉ còn “kết quả” hoặc “hệ quả” dùng được. Chẳng ai viết “hậu quả là em đỗ thủ khoa”, nhưng “hệ quả là em đỗ thủ khoa” thì đọc vẫn trơn, chỉ hơi khô như giọng một bản báo cáo.
Trong văn nghị luận, cặp nguyên nhân – hệ quả thường được nối bằng các quan hệ từ “vì… nên…”, “do… nên…”, “bởi vậy”. Bài bảng các cặp quan hệ từ có đủ các cặp để nối hai vế ấy cho chặt.
Vì sao nguyên nhân chỉ là đầu kia của quan hệ chứ không phải từ trái nghĩa với kết quả, xem những chữ thay được kết quả.
Ở đầu kia của chuỗi nhân quả, các từ đứng thay nguyên nhân như nguyên do, căn nguyên được xếp theo giọng trong đồng nghĩa, trái nghĩa với nguyên nhân.
Chữ 係 và chữ 果
Hệ (係) theo Thiều Chửu nghĩa gốc là buộc; các từ điển khác giảng thêm là ràng buộc, liên quan. Cùng chữ này có can hệ (dính dáng tới), hệ lụy. Quả (果) là trái cây, từ đó chuyển sang nghĩa cái kết thành sau một quá trình, như trong kết quả, hiệu quả, nhân quả.
Ghép lại, hệ quả là “cái quả có dây buộc”: cái kết mà ta lần ngược được về gốc. Nhìn theo chữ thì dễ hiểu vì sao người ta không nói “hệ quả” cho một điều tự nhiên xảy ra, không có gì đứng trước.
Lối nghĩ ấy rất hợp với cách dựng bài nghị luận xã hội: nêu hiện tượng, chỉ nguyên nhân, rồi lần ra hệ quả. Bài viết về hiện tượng chảy máu chất xám là một ví dụ cho kiểu triển khai đó, đi từ lý do người giỏi ra đi tới những gì đất nước mất theo. Khi viết, mỗi luận điểm cùng luận cứ đi kèm nên nói rõ hệ quả nào sinh ra từ nguyên nhân nào, đừng để chúng đứng cạnh nhau mà không nối.
Hệ quả trong giờ Toán và giờ Văn
Hệ quả nghĩa là gì trong toán học?
Là một khẳng định rút ra gần như ngay lập tức từ một định lí đã chứng minh. Vì đi liền sau định lí, hệ quả thường chỉ cần vài dòng lập luận, có khi không cần chứng minh riêng.
Hệ quả là tốt hay xấu?
Bản thân từ này trung tính, nhưng từ điển ghi nó thường dùng cho chuyện không hay. Muốn nói rõ là chuyện xấu thì dùng “hậu quả”; muốn khen thì “kết quả” tự nhiên hơn.
Hệ quả tiếng Anh là gì?
Nghĩa thường ngày dịch là consequence hoặc result; nghĩa toán học dịch là corollary.
Hệ quả tất yếu là gì?
Là hệ quả chắc chắn xảy ra, không thể khác, khi đã có nguyên nhân. Ví dụ: không tưới nước cả tháng hè thì chậu cây khô héo là hệ quả tất yếu.