Chảy máu chất xám là hiện tượng người có học vấn cao, tay nghề giỏi rời quê hương, cơ quan hay ngành nghề đã đào tạo ra mình để sang nơi khác làm việc, thường vì thu nhập, môi trường và cơ hội tốt hơn. Cụm từ này được dịch từ brain drain của tiếng Anh. Hiện tượng chảy máu chất xám có thể diễn ra giữa hai nước, giữa nông thôn với thành phố, hay đơn giản là giữa hai công ty cạnh tranh nhau.
| Nghĩa | Nhân lực trình độ cao rời đi, nơi đào tạo họ mất người giỏi |
| Tiếng Anh | Brain drain; cách gọi học thuật hơn: human capital flight |
| Phạm vi | Quốc gia, vùng miền, ngành nghề, doanh nghiệp |
| Khái niệm đối lập | Thu hút chất xám, thu hút nhân tài (brain gain) |
| Sắc thái | Dùng trong báo chí, nghị luận; mang ý tiếc nuối, cảnh báo |
Chảy máu chất xám: chất xám chảy đi đâu?
Cụm từ này ghép hai hình ảnh. Chất xám vốn là phần mô não có màu xám, rồi được dùng theo nghĩa bóng của chữ chất xám để chỉ trí tuệ, công sức suy nghĩ. Chảy máu gợi một vết thương cứ rỉ ra, không ồ ạt nhưng khó cầm. Ghép lại, người ta có một ẩn dụ khá đau: trí tuệ của một nơi đang rỉ dần sang nơi khác.
Lúc đầu, brain drain dùng để chỉ các nhà khoa học, kỹ sư di cư ra nước ngoài. Về sau nghĩa của nó rộng ra: bất cứ khi nào người có kiến thức, có chuyên môn rời một quốc gia, một khu vực kinh tế hay một lĩnh vực để đến nơi trả lương và đãi ngộ tốt hơn, người ta đều có thể gọi là chảy máu chất xám. Điểm cốt lõi nằm ở hai chữ đã đào tạo: nơi bị mất người là nơi đã bỏ tiền, công sức nuôi dạy họ, rồi không nhận lại phần đóng góp tương xứng.
Vì vậy, một người thợ phụ đổi chỗ làm thì hiếm ai dùng cụm này. Còn khi một bác sĩ giỏi, một kỹ sư phần mềm có kinh nghiệm hay một giảng viên có bằng tiến sĩ ra đi, báo chí mới hay gọi đó là chất xám bị chảy.
Những dấu hiệu dễ thấy quanh ta
Hiện tượng này không cần số liệu mới nhận ra. Nó hiện lên trong những chuyện rất đời thường:
- Sinh viên giỏi đi du học bằng học bổng, tốt nghiệp xong ở lại nước ngoài làm việc, nhiều năm không về.
- Bệnh viện tuyến huyện, tuyến tỉnh khó giữ bác sĩ có tay nghề; người giỏi lần lượt chuyển về thành phố lớn hoặc sang cơ sở tư nhân.
- Giáo viên dạy giỏi ở vùng khó khăn xin chuyển công tác, hoặc bỏ nghề để làm công việc có thu nhập cao hơn.
- Một công ty liên tục mất trưởng nhóm, kỹ sư chủ chốt vào tay đối thủ, kéo theo cả kinh nghiệm và khách hàng.
Điểm chung của các trường hợp trên: người ra đi thuộc nhóm khó thay thế, và nơi họ rời bỏ phải mất nhiều năm mới đào tạo lại được một người tương tự. Nếu chỉ lẻ tẻ thì đó là chuyện lựa chọn cá nhân; khi thành dòng chảy đều đặn, nó trở thành vấn đề xã hội.
Lực đẩy, lực hút và cái giá phải trả
Các nhà nghiên cứu thường chia nguyên nhân thành hai phía. Ở nơi đi có lực đẩy: lương thấp, thiếu phòng thí nghiệm và thiết bị, cơ hội thăng tiến không rõ ràng, cơ chế tuyển chọn chưa trọng người tài, kinh tế hoặc đời sống bất ổn. Ở nơi đến có lực hút: thu nhập cao, môi trường làm việc chuyên nghiệp, điều kiện sống tốt, con cái được học hành bài bản. Thêm vào đó là lý do riêng của mỗi người: gia đình đã ở nước ngoài, mong muốn làm ở nơi đứng đầu ngành, hay đơn giản là muốn thử sức.
Cái giá mà nơi mất người phải trả khá rõ. Tiền đầu tư cho giáo dục, đào tạo coi như chảy sang nơi khác. Những ngành cần chuyên gia, như y tế, nghiên cứu, công nghệ, rơi vào cảnh thiếu người dẫn dắt. Người ở lại có khi nản lòng vì thấy đồng nghiệp giỏi lần lượt đi.
Tuy vậy, giới nghiên cứu không nhìn hiện tượng này một chiều. Người ra đi vẫn có thể gửi tiền về, chia sẻ kiến thức, kết nối hợp tác; một số người trở về sau nhiều năm, mang theo kỹ năng và quan hệ quốc tế. Vì thế có học giả đề nghị dùng những cách gọi trung tính hơn, thay cho chữ “chảy máu” vốn ngầm cho rằng mọi cuộc ra đi đều là mất mát.
Cái giá ấy thường được gọi bằng chữ hệ lụy kéo dài, vốn chỉ những ràng buộc kéo theo lâu dài, không hẳn trùng với hậu quả.
Đi du học có phải là chảy máu chất xám?
Không phải ai rời quê hương cũng được tính vào hiện tượng này. Bảng dưới đây đặt mấy trường hợp hay bị gộp chung cạnh nhau:
| Trường hợp | Ai ra đi | Có phải chảy máu chất xám? |
|---|---|---|
| Du học rồi trở về | Học sinh, sinh viên | Không; đây là đi học để mang kiến thức về |
| Du học rồi ở lại hẳn | Người được đào tạo ở cả hai nơi | Thường được xem là một dạng chảy máu chất xám |
| Đi xuất khẩu lao động phổ thông | Lao động chưa qua đào tạo chuyên sâu | Thường gọi là di cư lao động, không gọi là chảy máu chất xám |
| Chuyên gia rời doanh nghiệp sang đối thủ | Nhân sự chủ chốt | Có, theo nghĩa rộng ở cấp tổ chức |
| Nước khác mời chuyên gia về làm việc | Người giỏi từ nơi khác đến | Ngược lại: đó là thu hút chất xám |
Viết nghị luận về chảy máu chất xám
Đề văn kiểu “suy nghĩ về hiện tượng chảy máu chất xám” hay “người trẻ học xong có nên ở lại nước ngoài” khá quen ở bậc THPT. Một dàn ý có thể đi như sau:
- Giải thích cụm từ: chất xám là trí tuệ; chảy máu chất xám là người tài rời bỏ nơi đã đào tạo mình.
- Biểu hiện: chọn hai, ba ví dụ cụ thể (y tế tuyến dưới, du học không về, doanh nghiệp mất người).
- Nguyên nhân: tách lực đẩy và lực hút, tránh đổ hết lỗi cho người ra đi.
- Tác hại và mặt khác của vấn đề: mất đầu tư đào tạo, nhưng cũng có kiều hối, kết nối, người trở về.
- Giải pháp: chính sách đãi ngộ, môi trường làm việc công bằng; với cá nhân là ý thức sống cống hiến cho nơi mình lớn lên mà không phủ nhận quyền lựa chọn.
Dẫn chứng xưa nhất và đắt nhất vẫn là bài văn bia của Thân Nhân Trung, có thể mở bài bằng câu Hiền tài là nguyên khí của quốc gia: nguyên khí mà thất thoát thì nước yếu. Đặt vấn đề trong bối cảnh toàn cầu hóa cũng giúp bài viết bớt cảm tính, vì khi biên giới lao động mở ra, người giỏi đi lại giữa các nước là chuyện khó tránh.
Một lưu ý nhỏ khi viết: đừng dùng “chảy máu chất xám” cho mọi chuyện nghỉ việc. Câu “quán cà phê đầu ngõ bị chảy máu chất xám vì cậu pha chế chuyển chỗ” nghe vui, nhưng đặt vào bài nghị luận nghiêm túc sẽ làm loãng khái niệm.
Chảy máu chất xám qua mấy tình huống cụ thể
Chảy máu chất xám tiếng Anh là gì?
Là brain drain. Trong văn bản học thuật còn gặp cách gọi human capital flight, tạm dịch là sự tháo chạy của vốn nhân lực. Hiện tượng ngược lại gọi là brain gain.
Hiện tượng chảy máu chất xám chỉ xảy ra ở nước nghèo?
Không. Dòng người giỏi thường chảy từ nước đang phát triển sang nước phát triển, nhưng các nước giàu cũng mất chuyên gia cho nhau. Trong một nước, vùng khó khăn mất người cho thành phố lớn cũng là một dạng chảy máu chất xám.
Chảy máu chất xám có phải lúc nào cũng xấu?
Phần lớn ý kiến coi đó là thiệt hại cho nơi mất người. Dù vậy, người ra đi vẫn có thể gửi tiền, chuyển giao kiến thức hoặc trở về sau này, nên nhiều nhà nghiên cứu đánh giá tác động của nó là đan xen chứ không hoàn toàn tiêu cực.
Doanh nghiệp bị chảy máu chất xám nghĩa là sao?
Là công ty liên tục mất những nhân sự giỏi, thường về tay đối thủ. Cái mất lớn hơn một chiếc ghế trống: đó là kinh nghiệm, quy trình và mối quan hệ khách hàng mà người đó mang theo.