Self esteem là cách một người đánh giá giá trị của chính mình: mình có thấy bản thân đáng được tôn trọng, đáng được yêu quý hay không. Viết chuẩn là self-esteem; sang tiếng Việt, từ này hay được chuyển thành lòng tự tôn hoặc cảm nhận về giá trị bản thân. Ai có self-esteem lành mạnh thì nhìn mình khá công bằng; ai có self-esteem thấp thì hay coi nhẹ chính mình.
| Nghĩa ngắn | Sự tự đánh giá, cảm nhận chung về giá trị của bản thân |
| Gốc từ | Tiếng Anh: self (bản thân) + esteem (sự quý trọng, đánh giá cao) |
| Cách dịch hay gặp | Lòng tự tôn, giá trị bản thân, sự tự trọng (dịch thoáng) |
| Sắc thái | Trung tính, dùng trong tâm lý học và giáo dục; có cao, thấp, lành mạnh |
Self esteem trong tâm lý học là gì?
Chữ esteem trong tiếng Anh nghĩa là quý trọng, đánh giá cao một ai đó. Đem chữ ấy quay về phía mình, ta có self-esteem: mức độ một người quý trọng chính mình. Các nhà tâm lý học xem đây là một cái nhìn tổng quát về bản thân, chứ không phải đánh giá một kĩ năng cụ thể nào.
Giữa thập niên 1960, nhà xã hội học Morris Rosenberg mô tả self-esteem là thái độ tích cực hay tiêu cực của một người đối với chính mình, và xây dựng thang đo mười câu mang tên ông. Thang Rosenberg đến giờ vẫn là công cụ được dùng nhiều nhất trong các nghiên cứu về chủ đề này. Trong thang nhu cầu của Abraham Maslow, nhu cầu được quý trọng (esteem) nằm ngay dưới nhu cầu tự thể hiện, tức là một nấc người ta cần đi qua trước khi phát triển trọn vẹn.
Điều đáng nhớ: self-esteem không cố định suốt đời. Nó có phần khá bền như một nét tính cách, nhưng vẫn lên xuống theo hoàn cảnh, một lời khen, một lần thất bại, một môi trường mới.
Self-esteem lành mạnh và self-esteem thấp lộ ra qua đâu
Không có máy nào đo được self-esteem trong một cái nhìn. Nhưng trong đời sống, nó lộ ra qua cách người ta đối xử với chính mình. Bảng dưới chỉ là những biểu hiện thường gặp để tự soi, không dùng để kết luận về ai.
| Self-esteem lành mạnh | Self-esteem thấp |
|---|---|
| Nhận ra điểm mạnh lẫn điểm yếu của mình mà không quá tự hào hay quá xấu hổ | Chỉ thấy điểm yếu; được khen thì nghĩ người ta khen cho có |
| Dám nói “không” và nêu ý kiến riêng | Khó từ chối, sợ làm người khác phật lòng |
| Thất bại thì buồn, rồi rút kinh nghiệm | Một lần trượt là nghĩ “mình vô dụng” |
| Nghe góp ý mà không thấy bị tấn công | Nhạy cảm quá mức với lời phê bình, kể cả lời nhận xét bình thường |
| Không cần khoe để thấy mình có giá trị | Hay so sánh với người khác và thấy mình thua kém |
Có một kiểu dễ nhầm: người lúc nào cũng tỏ ra kiêu, khoe thành tích, phản ứng gay gắt khi bị chê. Nhìn thì tưởng self-esteem rất cao, nhưng các nhà tâm lý gọi đó là kiểu tự đánh giá cao mà mong manh, phải liên tục có lời tán dương mới đứng vững.
Điều gì nâng hay hạ self-esteem của một người
Không có một nguyên nhân duy nhất. Những yếu tố hay được nhắc tới gồm:
- Gia đình và thầy cô. Lớn lên với những lời chê liên tục, kì vọng quá cao hoặc sự lạnh nhạt dễ khiến đứa trẻ tin rằng mình “chưa đủ tốt”. Ngược lại, được ghi nhận nỗ lực chứ không chỉ kết quả giúp trẻ có chỗ dựa bên trong.
- Bạn bè, trường lớp. Bị trêu chọc, cô lập hay chê ngoại hình kéo dài là nguồn làm tụt self-esteem rất mạnh ở tuổi học trò; chuyện này nói kĩ hơn ở bài bị bắt nạt, cyberbully và cách tự bảo vệ.
- Mạng xã hội. Ngày nào cũng nhìn ảnh đã chỉnh, thành tích đã chọn lọc của người khác thì rất dễ tự so và thấy mình kém.
- Trải nghiệm thành công nhỏ. Hoàn thành được việc mình đặt ra, dù nhỏ, là cách nâng self-esteem chắc chắn hơn nhiều so với nghe khen suông.
Self-esteem thấp kéo dài thường đi cùng lo âu, buồn bã, ngại giao tiếp. Nếu cảm giác vô giá trị kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng tới việc học, giấc ngủ hay khiến bạn có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói với người lớn tin cậy và tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Bài viết này chỉ giải nghĩa khái niệm, không thay cho tư vấn chuyên môn.
Lời nhắc thương lấy chính mình còn thành khẩu hiệu quen thuộc của giới trẻ nhờ BTS; love yourself là gì kể ý nghĩa cụm từ và bài hát.
Người học giỏi, làm tốt mà self-esteem thấp dễ rơi vào imposter syndrome, lúc nào cũng thấy mình không xứng với chỗ đang đứng.
Self-esteem khác tự tin, tự trọng và tự luyến chỗ nào
| Khái niệm | Hỏi điều gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Self-esteem | Nhìn chung, mình có thấy mình đáng giá không? | Thi trượt vẫn thấy mình là người có giá trị |
| Tự tin (self-confidence) | Mình có tin mình làm được việc này không? | Tin mình thuyết trình tốt trước lớp |
| Tự trọng | Mình có giữ phẩm giá, không làm điều hổ thẹn không? | Không nhận quà để làm sai |
| Tự luyến (narcissism) | Mình có hơn người, đáng được ngưỡng mộ không? | Luôn cần được khen, coi thường người khác |
Một người có thể rất tự tin ở môn Toán mà self-esteem lại thấp, vì nhìn tổng thể họ vẫn thấy mình kém cỏi. Còn chữ tự trọng của tiếng Việt nghiêng về đạo đức, nên dịch self-esteem thành “lòng tự trọng” chỉ đúng một phần; bài chữ tự trọng 自重 của tiếng Việt có giải thích rõ chỗ lệch này. Phía cực kia là cảm giác tự ti, mặc cảm, gần với self-esteem thấp; còn tự luyến thì là một chuyện khác, xem ở bài người tự luyến và gốc chữ 自戀.
Mấy điều hay được hỏi quanh self-esteem
Self-esteem là gì, viết có gạch nối hay không?
Từ điển tiếng Anh viết self-esteem, có gạch nối. Nhiều người Việt gõ “self esteem” khi tìm kiếm; hai cách viết cùng chỉ một khái niệm: cách mỗi người tự định giá chính mình.
Low self-esteem là gì?
Là self-esteem thấp: thường xuyên nghĩ mình kém, không đáng được yêu quý, sợ thất bại và khó nhận lời khen. Đây là một trạng thái tâm lý, không phải lời chê về tính cách, và có thể thay đổi theo thời gian.
Self-esteem cao có phải là tốt?
Tốt khi nó ổn định và đi cùng sự tôn trọng người khác. Self-esteem “cao” mà dễ vỡ, phải dựa vào lời khen, lại thường dẫn tới kiêu căng hoặc phản ứng gay gắt khi bị góp ý.
Làm sao để cải thiện self-esteem?
Những cách nhẹ nhàng hay được gợi ý: đặt mục tiêu nhỏ và làm cho xong, bớt so sánh với hình ảnh trên mạng, ghi lại điều mình làm được mỗi ngày, ở gần người tôn trọng mình. Nếu tự làm mãi không thấy khá hơn, gặp chuyên gia tâm lý là lựa chọn đúng chứ không phải yếu đuối.