Flashback là thủ pháp hồi tưởng: câu chuyện đang ở hiện tại thì tạm dừng lại để kể một chuyện đã xảy ra trước đó, rồi mới quay về mạch chính. Trong tiếng Việt, flashback nghĩa là “cảnh hồi tưởng” hay “đoạn hồi tưởng”, gặp cả trong truyện, tiểu thuyết lẫn phim ảnh. Thuật ngữ học thuật tương ứng là analepsis.
| Khái niệm | Đoạn kể chen vào mạch hiện tại để đưa người đọc, người xem về một quá khứ |
| Nghĩa tiếng Việt | Hồi tưởng, cảnh hồi tưởng, kể ngược thời gian |
| Thuộc | Nghệ thuật kể chuyện: cách tổ chức thời gian trong truyện và phim |
| Dấu hiệu nhận biết | Có một chi tiết “mồi” ở hiện tại, mốc thời gian lùi lại, rồi trở về hiện tại |
| Từ đối lập | Flashforward (prolepsis): chen trước một cảnh của tương lai |
Flashback nghĩa là gì khi đặt vào một câu chuyện?
Chữ tiếng Anh ghép từ flash (lóe lên) và back (lùi lại): một ký ức lóe lên và kéo người kể lùi về sau. Từ điển Wiktionary ghi nghĩa đầu tiên của từ này là một thủ pháp kịch, trong đó một sự kiện xảy ra sớm hơn được chèn vào dòng thời gian bình thường của câu chuyện. Wikipedia tiếng Việt dịch là “hồi tưởng lại” và nói rõ khái niệm này dùng chung cho văn học và điện ảnh.
Điều cần nắm: flashback không phải là “nhớ” theo nghĩa đời thường. Nó là một cách sắp xếp thời gian. Nhà văn có thể kể mọi thứ theo đúng thứ tự trước sau, nhưng lại chọn mở đầu ở một thời điểm muộn hơn, rồi cho quá khứ hiện ra đúng lúc nó cần. Sách Ngữ văn hiện hành không có bài riêng về flashback; học sinh gặp nó dưới các tên gọi quen hơn như hồi tưởng, trình tự kể không theo thời gian, hay khi phân tích điểm nhìn của người kể trong truyện.
Nhờ vậy, tác giả có ba cái lợi. Câu chuyện mở ra ở chỗ hấp dẫn nhất chứ không phải ở chỗ “ngày xửa ngày xưa”. Quá khứ được chọn lọc, chỉ giữ những gì soi sáng cho hiện tại. Và người đọc hiểu nhân vật sâu hơn, vì được thấy cái đã nhào nặn nên con người ấy.
Bốn dấu hiệu cho thấy truyện vừa lùi về quá khứ
- Có một vật hay một cảnh “mồi”. Mùi hương, một cơn mưa, một món đồ cũ, một câu nói. Chi tiết ấy nằm ở hiện tại và kéo ký ức trở về.
- Mốc thời gian lùi lại. Những cụm như “hồi ấy”, “năm đó”, “mấy năm trước”, “ngày còn nhỏ” báo rằng mạch kể đã đổi thời.
- Thì của câu chuyện thay đổi. Không gian, nhân vật, thậm chí giọng kể khác hẳn đoạn trước. Trong phim, đạo diễn hay đổi màu ảnh, làm nhòe khung hình hoặc cho lồng tiếng của nhân vật đang nhớ.
- Có đường quay về. Đoạn hồi tưởng khép lại và truyện trở lại hiện tại, thường ngay tại chỗ vừa rời đi.
Thiếu dấu hiệu thứ tư thì nhiều khi đó không còn là flashback nữa mà là cả câu chuyện được kể lại từ đầu, như một người ngồi kể chuyện đời mình.
Hồi tưởng ngắn, hồi tưởng dài và kiểu kể lùi về trước khi truyện bắt đầu
Không có bảng phân loại thống nhất trong SGK, nhưng khi đọc truyện có thể chia flashback theo vài cách đơn giản:
| Cách chia | Kiểu | Ví dụ dễ hình dung |
|---|---|---|
| Theo độ dài | Hồi tưởng chớp nhoáng (vài câu) / hồi tưởng thành cả đoạn, cả chương | Một câu nhớ mẹ giữa trận đánh / cả một chương kể tuổi thơ nhân vật |
| Theo mốc quá khứ | Hồi tưởng bên trong (quay lại một việc đã kể ở đầu truyện) / hồi tưởng bên ngoài (về thời trước khi truyện mở màn) | Nhắc lại cảnh gặp gỡ ở chương 1 / kể thời thơ ấu của nhân vật trước khi xảy ra mọi chuyện |
| Theo người nhớ | Nhân vật tự nhớ / người kể chủ động lùi về quá khứ / một nhân vật kể cho nhân vật khác nghe | Nhân vật “tôi” bồi hồi nhớ lại / người kể chen một đoạn lai lịch / ông già kể chuyện bên bếp lửa |
Hai thuật ngữ “bên trong”, “bên ngoài” là cách Wikipedia dịch từ internal analepsis và external analepsis của lý luận tự sự phương Tây.
Flashback trong Tôi đi học, Những ngôi sao xa xôi và Vợ chồng A Phủ
Mùa thu gọi về buổi tựu trường
Truyện Tôi đi học của Thanh Tịnh là ví dụ gọn gàng nhất. Cảnh cuối thu ở hiện tại làm nhân vật “tôi” nao nức nhớ lại buổi sáng đầu tiên mẹ dắt tay đến trường. Gần như toàn bộ truyện là một đoạn hồi tưởng dài, kể bằng ngôi thứ nhất. Tác dụng: những cảm giác bỡ ngỡ năm xưa được nhìn qua lăng kính của người đã lớn, nên vừa trong trẻo vừa man mác. Học sinh lớp 8 có thể xem lại phần câu hỏi đọc hiểu Tôi đi học của Thanh Tịnh.
Cơn mưa đá trên cao điểm
Trong Những ngôi sao xa xôi của Lê Minh Khuê, cô gái trinh sát mặt đường Phương Định đang ở giữa vùng trọng điểm thì một cơn mưa đá ập đến. Chính cơn mưa ấy làm cô nhớ về Hà Nội, về mẹ, căn nhà và những ngày còn đi học. Đoạn hồi tưởng ngắn nhưng đặt đúng chỗ: giữa khói bom, người đọc chợt thấy một cô gái thành phố hồn nhiên, giàu mơ mộng. Đọc thêm bài soạn Những ngôi sao xa xôi (Kết nối tri thức) để thấy hồi tưởng nối với tâm lý nhân vật ra sao.
Mở đầu ở hiện tại, rồi mới kể ngọn ngành
Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài không bắt đầu từ ngày Mị bị bắt về làm dâu gạt nợ. Truyện mở bằng hình ảnh cô con dâu nhà thống lí lầm lũi, buồn bã, rồi mới lùi lại kể vì sao Mị ra nông nỗi ấy. Cách đảo thời gian này khiến người đọc thắc mắc trước, hiểu sau, và nỗi khổ của Mị hiện ra nặng hơn. Về sau, trong đêm tình mùa xuân, tiếng sáo lại kéo Mị nhớ về thời con gái, một đoạn hồi tưởng làm sống dậy khát vọng tưởng đã tắt. Phần phân tích chi tiết có trong bài soạn Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài.
Đừng lẫn flashback với hồi ức, flashforward hay plot twist
| Khái niệm | Bản chất | Dễ nhầm ở đâu |
|---|---|---|
| Flashback | Cảnh quá khứ được dựng lại thành một đoạn kể có diễn biến | Bị coi là mọi câu “nhớ lại” |
| Hồi ức thoáng qua | Nhân vật chỉ nghĩ đến chuyện cũ trong một hai câu, mạch truyện không đổi | Ngắn quá thì chỉ là chi tiết tâm lý, chưa thành cảnh hồi tưởng |
| Flashforward | Chen trước một cảnh sẽ xảy ra ở tương lai | Cũng phá trình tự thời gian nhưng theo hướng ngược lại |
| Plot twist | Cú ngoặt làm thay đổi cách hiểu cả câu chuyện | Một đoạn flashback có thể gây ra cú ngoặt, nhưng hai khái niệm khác nhau |
Ví dụ, nếu cuối phim một cảnh quá khứ mới hé lộ kẻ chủ mưu, thì cảnh đó là flashback còn sự bất ngờ nó tạo ra là cú ngoặt cốt truyện kiểu plot twist.
Bốn câu luyện nhận diện flashback có đáp án
Câu 1: Đoạn sau có dùng flashback không? “Cầm chiếc khăn len cũ, chị bỗng thấy mình đứng lại ở sân ga năm ấy. Gió bấc thổi rát mặt, mẹ quàng vội chiếc khăn lên cổ chị rồi quay đi. Tiếng còi tàu cắt ngang dòng nghĩ, chị gấp chiếc khăn bỏ vào vali.”
Đáp án: Có. Chi tiết mồi là chiếc khăn len ở hiện tại; cụm “năm ấy” đánh dấu lùi thời gian; cảnh sân ga với mẹ là quá khứ được dựng lại; tiếng còi tàu đưa nhân vật trở về hiện tại.
Câu 2: Trong Rừng xà nu, câu chuyện đời Tnú đến với người đọc bằng cách nào? Đó là kiểu hồi tưởng gì?
Đáp án: Tnú về thăm làng sau mấy năm đi lực lượng, và trong đêm ấy cụ Mết kể lại cuộc đời anh cho dân làng nghe. Đây là kiểu một nhân vật kể quá khứ cho nhân vật khác, còn gọi là truyện lồng trong truyện. Cách kể này biến đời Tnú thành câu chuyện của cả buôn làng, đúng tinh thần sử thi của tác phẩm (xem tác giả, bố cục và nội dung Rừng xà nu).
Câu 3: Câu “Hồi nhỏ, tôi rất sợ chó.” đứng một mình trong bài văn kể chuyện có phải flashback không?
Đáp án: Chưa phải. Câu này chỉ nêu một thông tin về quá khứ, không dựng lại cảnh, không có diễn biến và không có lúc quay về hiện tại. Muốn thành flashback, người viết cần kể hẳn một sự việc cụ thể của “hồi nhỏ” chen giữa mạch chuyện đang diễn ra.
Câu 4: Viết đoạn văn 4–5 câu kể một buổi chiều em dọn tủ sách, trong đó có một đoạn flashback ngắn.
Đáp án tham khảo: “Chiều chủ nhật, em lôi hết sách cũ ra lau bụi. Giữa chồng vở, rơi ra tấm thiệp nhỏ có nét chữ nguệch ngoạc của em năm lớp hai. Hôm ấy em thức đến khuya, tô đi tô lại bông hoa đỏ để tặng cô giáo, rồi lại xấu hổ không dám đưa. Tấm thiệp nằm trong ngăn tủ từ đó đến giờ. Em vuốt lại mép giấy, đặt nó vào cuốn sách em thích nhất.” Câu thứ ba là đoạn hồi tưởng, tấm thiệp là chi tiết mồi, hai câu cuối đưa mạch kể trở về hiện tại.
Thắc mắc quanh từ flashback
Flashback trong phim là gì?
Trong phim, flashback là cảnh quá khứ được chèn vào giữa mạch hiện tại, thường để giải thích động cơ của nhân vật hoặc gỡ một bí ẩn. Đạo diễn hay báo hiệu bằng ảnh đen trắng hoặc ngả màu, khung hình nhòe, tiếng nói của nhân vật đang nhớ.
Flashback và flashforward khác nhau thế nào?
Flashback lùi về quá khứ, flashforward chạy trước tới tương lai. Cả hai đều phá vỡ thứ tự thời gian thông thường, nhưng flashback phổ biến hơn nhiều, nhất là trong truyện ngắn và phim tâm lý.
Viết văn có nên dùng kỹ thuật flashback không?
Có, nếu đoạn hồi tưởng phục vụ câu chuyện. Bài văn kể lại một trải nghiệm có thể mở bằng cảnh hiện tại rồi lùi về kỷ niệm, miễn là có tín hiệu thời gian rõ ràng và có câu đưa người đọc quay lại. Tránh chen quá nhiều đoạn hồi tưởng khiến bài rối. Cách chọn ngôi kể cho kiểu bài này có trong mục yếu tố và ngôi kể của văn tự sự.
Ngoài văn học, flashback còn nghĩa nào khác?
Trong tâm lý học, flashback chỉ những ký ức đau buồn ùa về rõ đến mức người ta có cảm giác sự việc đang lặp lại; nếu tình trạng này kéo dài và làm phiền cuộc sống, nên trò chuyện với chuyên gia tâm lý. Trên mạng, giới trẻ còn dùng “flashback” theo nghĩa vui hơn: một bài hát, một tấm ảnh cũ gợi lại cả một thời, gần với chữ throwback.