Điểm nhìn trần thuật là vị trí mà người kể chuyện đứng để quan sát, cảm nhận và kể lại câu chuyện: kể từ trong đầu một nhân vật, từ bên ngoài như một người chứng kiến, hay từ trên cao như người biết hết mọi chuyện. Nói gọn, điểm nhìn trong truyện trả lời câu hỏi “câu chuyện được nhìn qua mắt ai”. Chọn điểm nhìn nào sẽ quyết định người đọc được biết gì và cảm thấy gì.
| Khái niệm | Vị trí quan sát, cảm nhận và đánh giá mà từ đó câu chuyện được kể |
| Thuộc | Lí luận tự sự (truyện ngắn, tiểu thuyết, truyện kể nói chung) |
| Dấu hiệu nhận biết | Xem người kể biết đến đâu: chỉ thấy hành động, đi vào được nội tâm một người, hay biết hết |
| Kiểu chính | Toàn tri, bên trong, bên ngoài; cố định hoặc dịch chuyển |
| Học ở | Ngữ văn 11 Kết nối tri thức, Bài 1: Câu chuyện và điểm nhìn trong truyện kể |
Hiểu điểm nhìn trần thuật theo sách giáo khoa
Ở Ngữ văn 11 bộ Kết nối tri thức, bài học đầu tiên mang tên “Câu chuyện và điểm nhìn trong truyện kể”. Bài học tách hai thứ hay bị gộp làm một: câu chuyện là những gì đã xảy ra (nhân vật, sự kiện, bối cảnh), còn truyện kể là cách những điều ấy được sắp xếp và kể ra. Điểm nhìn thuộc về phía truyện kể. Người kể bao giờ cũng đứng ở một chỗ nào đó để nhìn, để kể và để đánh giá; cùng một câu chuyện, đổi chỗ đứng là đổi hẳn cảm giác.
Các công trình nghiên cứu tự sự ở Việt Nam cũng định nghĩa theo hướng này: điểm nhìn là vị trí mang tính nhận thức, từ đó các sự kiện trong truyện được trình bày. Nó cũng chẳng đơn thuần là chỗ đứng trong không gian. Người kể từ một điểm nhìn không chỉ “thấy” như ống kính máy quay, mà còn nghe, cảm, suy nghĩ và phán xét.
Trong lí luận phương Tây, Gérard Genette dùng thuật ngữ focalization (thường dịch là tiêu điểm hóa) thay cho cách nói “điểm nhìn”. Ý quan trọng nhất ông đưa ra: người nhìn và người kể không nhất thiết là một. Truyện có thể do một người kể ngôi thứ ba kể, nhưng mọi thứ lại hiện ra qua cảm nhận của một nhân vật.
Các kiểu điểm nhìn thường gặp
Theo chỗ đứng của người kể
- Điểm nhìn toàn tri (Genette gọi là tiêu điểm hóa zero): người kể biết nhiều hơn mọi nhân vật, đi vào được lòng bất cứ ai, biết cả quá khứ lẫn kết cục. Truyện cổ tích thường kể theo lối này.
- Điểm nhìn bên trong: người kể bám vào một nhân vật, chỉ biết những gì nhân vật ấy thấy, nghĩ, cảm. Người đọc vì thế hiểu sâu nội tâm nhưng cũng chịu giới hạn, thậm chí hiểu lầm cùng nhân vật.
- Điểm nhìn bên ngoài: người kể như một máy quay, chỉ ghi hành động và lời nói, không vào nội tâm ai. Người đọc phải tự suy ra nhân vật nghĩ gì.
Theo sự ổn định của điểm nhìn
Điểm nhìn có thể cố định ở một nhân vật suốt truyện, dịch chuyển từ nhân vật này sang nhân vật khác, hoặc phức hợp khi cùng một sự việc được kể lại nhiều lần qua những con mắt khác nhau. Ngoài ra, sách còn nói đến điểm nhìn không gian (gần hay xa) và điểm nhìn thời gian (kể ngay lúc xảy ra hay nhớ lại sau nhiều năm).
Bốn câu hỏi giúp xác định điểm nhìn
- Ai đang kể? Người xưng “tôi” trong truyện, hay một giọng kể giấu mặt gọi nhân vật là “anh”, “hắn”, “chị”?
- Người kể biết đến đâu? Có kể được ý nghĩ thầm kín của nhiều nhân vật không, hay chỉ của một người?
- Cảnh vật hiện ra qua mắt ai? Nếu cảnh được tả kèm cảm xúc của một nhân vật (buồn, sợ, ngỡ ngàng) thì điểm nhìn đang nằm ở nhân vật đó.
- Có lúc nào đổi chỗ không? Đánh dấu những đoạn người kể rời một nhân vật để sang nhân vật khác, hoặc lùi ra đứng ngoài.
Trả lời bốn câu này xong, phần “nêu tác dụng” gần như đã có sẵn ý: điểm nhìn ấy giúp người đọc thấy được gì, bỏ lỡ điều gì, và vì sao tác giả chọn như thế.
Điểm nhìn trong Dế Mèn, Lão Hạc, Chiếc thuyền ngoài xa và Chí Phèo
Dế Mèn tự kể chuyện mình
Trong đoạn trích Bài học đường đời đầu tiên của Tô Hoài, Dế Mèn xưng “tôi” và kể lại chuyện của chính mình. Điểm nhìn bên trong cho phép nhân vật khoe vẻ cường tráng, tự đắc, rồi chính nhân vật ấy kể lại cái chết của Dế Choắt và nỗi ân hận. Vì người kể đang nhớ lại, câu chuyện có thêm độ lùi: Dế Mèn lúc kể đã khác Dế Mèn lúc gây chuyện.
Ông giáo nhìn lão Hạc
Truyện Lão Hạc của Nam Cao do ông giáo kể, một người hàng xóm chứng kiến. Ông chỉ biết những gì mình thấy và nghe, nên khi nghe chuyện lão Hạc xin bả chó, ông cũng nghĩ sai về lão như người đọc. Đến khi lão chết, sự thật mới vỡ ra. Điểm nhìn giới hạn tạo nên cú bất ngờ và làm cái chết của lão thêm day dứt. Có thể đối chiếu trong phần soạn Lão Hạc lớp 9 bộ Kết nối.
Hai lần nhìn của nghệ sĩ Phùng
Người kể trong Chiếc thuyền ngoài xa là Phùng, một nghệ sĩ nhiếp ảnh. Nhìn từ xa qua ống kính, chiếc thuyền trong sương sớm là một bức tranh đẹp tuyệt. Đến gần, anh chứng kiến cảnh người chồng đánh vợ ngay trên bãi biển. Điểm nhìn không gian thay đổi từ xa sang gần cũng là đổi nhận thức: cái đẹp nhìn từ xa chưa chắc đã là toàn bộ sự thật. Bài hướng dẫn soạn truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu phân tích kĩ hai phát hiện này.
Nam Cao dịch chuyển điểm nhìn trong Chí Phèo
Chí Phèo kể ở ngôi thứ ba nhưng điểm nhìn liên tục di chuyển: lúc đứng ngoài nghe dân làng Vũ Đại bàn tán, lúc vào hẳn trong đầu Chí. Đoạn Chí tỉnh rượu buổi sáng là ví dụ rõ nhất: tiếng chim, tiếng người đi chợ, tiếng cười nói hiện ra qua cảm nhận của chính hắn, và lần đầu người đọc thấy Chí như một con người biết buồn, biết sợ cô độc. Sách giáo khoa yêu cầu chỉ ra những chỗ dịch chuyển như vậy, xem thêm câu hỏi soạn Chí Phèo lớp 11 Kết nối tri thức.
Điểm nhìn, ngôi kể và người kể chuyện không phải một
| Khái niệm | Trả lời câu hỏi | Ví dụ |
|---|---|---|
| Người kể chuyện | Ai kể? | Ông giáo trong Lão Hạc |
| Ngôi kể | Người kể xưng hô thế nào? | Ngôi thứ nhất (“tôi”), ngôi thứ ba (gọi tên nhân vật) |
| Điểm nhìn | Câu chuyện được nhìn, cảm qua ai, từ vị trí nào? | Kể ngôi thứ ba nhưng nhìn qua mắt Chí Phèo |
| Giọng điệu | Người kể nói với thái độ gì? | Mỉa mai, xót thương, khách quan |
Lỗi hay gặp là thấy ngôi thứ ba thì kết luận ngay “điểm nhìn bên ngoài”. Thực ra ngôi thứ ba vẫn có thể đi sâu vào nội tâm nhân vật. Muốn ôn lại ngôi kể và các yếu tố của văn kể chuyện, có thể đọc bài khái niệm tự sự và ngôi kể trong văn bản. Trên mạng xã hội, chữ POV cũng mượn đúng ý này, xem POV trên TikTok và góc nhìn người kể.
Thực hành nhận diện điểm nhìn trần thuật
Câu 1: Truyện kể ở ngôi thứ nhất thì điểm nhìn luôn là điểm nhìn bên trong. Đúng hay sai?
Đáp án: Thường là đúng, vì người xưng “tôi” kể những gì mình thấy và nghĩ. Nhưng cần xem “tôi” là nhân vật chính (Dế Mèn) hay người chứng kiến (ông giáo). Khi “tôi” kể về người khác, nội tâm của người khác vẫn đứng ngoài tầm nhìn, như chuyện ông giáo không hiểu lão Hạc.
Câu 2: Trong Chiếc thuyền ngoài xa, sự thay đổi khoảng cách nhìn của Phùng có tác dụng gì?
Đáp án: Từ xa, Phùng thấy cái đẹp của nghệ thuật; đến gần, anh thấy sự thật đời sống nghiệt ngã. Việc đổi điểm nhìn không gian giúp tác giả đặt ra vấn đề: người nghệ sĩ phải nhìn cuộc đời ở cự li gần, đa chiều, không dừng lại ở vẻ đẹp bề ngoài.
Câu 3: Đoạn văn sau kể theo điểm nhìn nào: “Cô bé đứng ở cổng trường thật lâu. Cô nhìn đồng hồ, rồi nhìn ra đầu ngõ. Trời bắt đầu mưa.”
Đáp án: Điểm nhìn bên ngoài. Người kể chỉ ghi lại hành động và cảnh vật, không nói cô bé nghĩ gì; người đọc phải tự đoán cô đang chờ ai và đang lo lắng.
Câu 4: Viết lại đoạn văn ở câu 3 theo điểm nhìn bên trong của cô bé.
Đáp án tham khảo: “Mẹ hứa năm giờ đến đón, giờ đã gần sáu giờ. Cô bé đứng ở cổng trường, cứ vài phút lại liếc đồng hồ, lòng thắt lại mỗi lần thấy một chiếc xe máy rẽ vào ngõ mà không phải mẹ. Mưa bắt đầu rơi, và cô thấy mình nhỏ xíu giữa sân trường vắng.” Đoạn này đi vào cảm xúc nhân vật nên người đọc thấy rõ nỗi lo.
Học sinh hay hỏi gì về điểm nhìn trần thuật
Điểm nhìn trong truyện là gì?
Là vị trí từ đó câu chuyện được quan sát và kể lại, có thể nằm ở người kể giấu mặt hoặc ở một nhân vật. Đây chính là điểm nhìn trần thuật, chỉ gọi theo cách ngắn hơn.
Các loại điểm nhìn trần thuật gồm những gì?
Theo chỗ đứng của người kể có ba kiểu chính: toàn tri, bên trong và bên ngoài. Theo sự ổn định thì có điểm nhìn cố định và điểm nhìn dịch chuyển, phức hợp.
Điểm nhìn của người kể chuyện khác điểm nhìn nhân vật thế nào?
Điểm nhìn người kể là chỗ đứng của người kể; điểm nhìn nhân vật là khi người kể “mượn mắt” một nhân vật để nhìn. Trong nhiều truyện ngôi thứ ba, hai điểm nhìn này đan vào nhau.
Phân tích điểm nhìn trong bài văn nghị luận thì viết gì?
Nêu người kể và ngôi kể, xác định điểm nhìn chính và những chỗ dịch chuyển, rồi chỉ ra tác dụng: làm nổi bật nhân vật nào, tạo bất ngờ ra sao, giúp chủ đề hiện rõ thế nào.