Dòng ý thức là gì? Dấu hiệu, ví dụ và khác độc thoại nội tâm

Dòng ý thức là thuật ngữ chỉ lối kể chuyện tái hiện đời sống bên trong của nhân vật đúng như nó đang trôi: ý nghĩ, cảm giác, ký ức, liên tưởng nối nhau, chen nhau, rẽ ngang theo quy luật của tâm trí chứ không theo trật tự thời gian của sự kiện. Tiếng Anh gọi là stream of consciousness. Nói “kỹ thuật dòng ý thức” hay “tiểu thuyết dòng ý thức” là nói tác phẩm lấy dòng chảy tâm trí làm trục kể.

Khái niệm	Phương thức tự sự trình bày sự vận động liên tục, đan xen của ý thức nhân vật
Nghĩa đen	Ý thức được hình dung như một dòng nước chảy, không đứt thành từng khúc
Thuộc	Tự sự học, thường gắn với tiểu thuyết hiện đại chủ nghĩa đầu thế kỷ XX
Dấu hiệu nhận biết	Thời gian đảo lộn theo ký ức; liên tưởng tự do; lời kể và lời nghĩ của nhân vật hòa vào nhau
Tác giả hay nhắc	James Joyce, Virginia Woolf, William Faulkner, Dorothy Richardson

Dòng ý thức: tâm trí như một con sông

Hình ảnh “dòng” đến từ tâm lý học trước khi vào văn chương. Trong bộ The Principles of Psychology xuất bản năm 1890, nhà tâm lý học Mỹ William James không đồng ý coi ý thức là những mảnh rời được ghép lại. Theo ông, ý thức giống một dòng sông: luôn đổi khác mà vẫn liền một mạch. James không phải người đầu tiên dùng cụm từ này, nhưng cách ông trình bày có ảnh hưởng lớn nhất, nên tên ông thường gắn liền với thuật ngữ.

Năm 1918, nhà văn Anh May Sinclair mượn cụm từ ấy để viết về loạt tiểu thuyết Pilgrimage của Dorothy Richardson, trong đó gần như mọi thứ được kể qua cảm nhận của nhân vật Miriam. Từ đó, dòng ý thức thành một thuật ngữ phê bình văn học.

Cái khó của khái niệm là nó được dùng ở nhiều tầng. Có người dùng nó để gọi chính đối tượng được tả (đời sống tâm trí), có người gọi một kỹ thuật kể, có người gọi cả một loại tiểu thuyết. Với học sinh, nên hiểu theo nghĩa thực hành: dòng ý thức là cách viết để người đọc như được đặt vào bên trong đầu nhân vật, thấy ý nghĩ đang hình thành, nhảy từ việc này sang ký ức kia, bị một tiếng động bên ngoài kéo về, rồi lại trôi đi.

Bốn dấu hiệu của một đoạn văn dòng ý thức

1. Thời gian đi theo trí nhớ, không theo lịch. Một mùi hương lúc này kéo theo cả một buổi chiều mười năm trước, rồi quay về hiện tại giữa chừng câu.
2. Ý nghĩ nối nhau bằng liên tưởng. Không có “vì thế”, “sau đó”; ý này gọi ý kia vì giống nhau, gần nhau hoặc vì một chữ chợt hiện ra.
3. Ranh giới giữa người kể và nhân vật mờ đi. Câu văn ở ngôi thứ ba mà mang giọng, từ ngữ, cảm xúc của nhân vật, không cần “cô nghĩ rằng”. Giới nghiên cứu gọi lối này là diễn ngôn gián tiếp tự do.
4. Sự kiện bên ngoài ít, đời sống bên trong dày. Có khi cả chương chỉ là một người đi mua hoa, mà trang sách đầy hồi ức, phán đoán, nỗi sợ.

Câu dài, ít dấu câu, cú pháp vỡ là nét dễ thấy ở vài cuốn sách, song không bắt buộc phải có. Một đoạn văn chấm phẩy đầy đủ vẫn có thể là dòng ý thức nếu nó đi theo nhịp tâm trí; ngược lại, cứ viết câu dài không chấm chưa chắc đã là kỹ thuật này. Vì liên quan chặt tới việc ai đang nhìn, ai đang nghĩ, nên nắm vững các kiểu điểm nhìn của người kể sẽ giúp nhận ra nó dễ hơn.

Dòng ý thức, độc thoại nội tâm và hồi tưởng

Ba khái niệm này hay bị dùng lẫn. Bảng sau giúp đặt chúng vào đúng chỗ.

Tiêu chí	Dòng ý thức	Độc thoại nội tâm	Hồi tưởng (flashback)
Bản chất	Cả dòng vận động của tâm trí, gồm cảm giác, ký ức, liên tưởng	Lời nhân vật tự nói với mình trong đầu	Một đoạn kể quay về quá khứ
Phạm vi	Có thể chi phối cả chương, cả tác phẩm	Thường là một đoạn, một câu	Một đoạn chen vào mạch kể chính
Trật tự	Phi tuyến, nhảy theo liên tưởng	Mạch lạc như lời nói	Rõ ràng: có điểm bắt đầu và quay về
Quan hệ	Dùng độc thoại nội tâm như một công cụ	Một phương tiện để thể hiện dòng ý thức	Có thể là một mảnh trong dòng ý thức

Nói gọn theo cách học trò hay nhớ: độc thoại nội tâm là một câu nhân vật nói thầm; dòng ý thức là cả con sông chảy qua đầu nhân vật, trong đó có những câu nói thầm ấy. Đọc kỹ hơn về loại lời này ở bài độc thoại nội tâm và cách nhận ra trong truyện, còn kỹ thuật quay ngược thời gian có ở bài kỹ thuật hồi tưởng trong truyện và phim.

Truyện giàu cảm giác chưa chắc đã là dòng ý thức. Hai đứa trẻ của Thạch Lam đưa người đọc theo cảm nhận của Liên lúc chiều tàn, nhưng truyện vẫn được kể khá tuần tự, người kể giữ khoảng cách. Phần soạn truyện ngắn Hai đứa trẻ của Thạch Lam là văn bản tốt để so sánh khi ôn khái niệm.

Joyce, Woolf và một đoạn văn tự viết

Ba tác phẩm thường được nêu tên

• Ulysses của James Joyce (1922): một ngày ở Dublin, kể qua những mạch nghĩ đan với cảm giác thân thể và tiếng ồn thành phố. Chương cuối là dòng suy nghĩ miên man của Molly Bloom gần như không có dấu câu, đoạn hay được trích khi giới thiệu khái niệm.
• Bà Dalloway của Virginia Woolf (1925): một ngày chuẩn bị bữa tiệc; điểm nhìn trượt từ nhân vật này sang nhân vật khác, lời kể và ý nghĩ hòa vào nhau.
• Âm thanh và cuồng nộ của William Faulkner (1929): cùng một câu chuyện gia đình, ba phần đầu được kể qua ý thức của ba anh em, mỗi người một cách nhớ.

Ở Việt Nam, Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh thường được giới nghiên cứu nhắc tới khi bàn về kỹ thuật này: dòng hồi ức của nhân vật Kiên đan cài hiện tại và quá khứ, không theo trật tự thời gian.

Thử đọc một đoạn dòng ý thức

Chuông reo. Cô giáo phát đề, tờ giấy còn ấm mùi máy in, cái mùi giống hệt hôm mẹ đưa đi nộp hồ sơ vào lớp sáu, mẹ cầm ô che, nắng thế mà ô lại màu đen. Câu 1, nghị luận. Nghị luận về cái gì nhỉ, đọc lại đi, chậm thôi. Bút hết mực chưa? Hôm qua quên không mua ngòi, cái quầy ở cổng trường đóng cửa sớm vì bà bán hàng ốm. Câu 1. Đọc lại.

Đoạn văn rất ngắn mà có đủ dấu hiệu: hiện tại (phòng thi) gọi ký ức (ngày đi nộp hồ sơ), ký ức trôi sang chi tiết vụn (chiếc ô đen), rồi bị kéo về đề bài, lại lạc sang chuyện ngòi bút. Câu cụt, câu tự hỏi xen nhau đúng như nhịp đầu óc người đang hồi hộp.

Thực hành nhận diện dòng ý thức

Dòng ý thức qua bốn tình huống đọc

Kỹ thuật dòng ý thức là gì?

Là tập hợp những cách viết giúp tái hiện dòng chảy tâm trí: độc thoại nội tâm, diễn ngôn gián tiếp tự do, liên tưởng, cắt dựng thời gian và không gian, lặp hình ảnh. Một tác phẩm có thể dùng vài kỹ thuật này ở từng đoạn mà không cần là “tiểu thuyết dòng ý thức”.

Dòng ý thức trong văn học xuất hiện từ khi nào?

Giới phê bình văn học bắt đầu dùng thuật ngữ này từ năm 1918. Còn việc tả sâu tâm trí nhân vật thì có từ trước đó rất lâu, ở Tolstoy, Dostoevsky và nhiều nhà văn thế kỷ XIX; gọi họ là “dòng ý thức” là cách nhìn ngược lại sau này.

Stream of consciousness là gì?

Đó là tên tiếng Anh của dòng ý thức, dịch sát là “dòng chảy của ý thức”. Tiếng Pháp có cụm gần nghĩa là monologue intérieur, nhưng cụm này hẹp hơn, chỉ độc thoại nội tâm.

Dòng ý thức có phải là vô thức không?

Không. Dòng ý thức là những gì đang hiện lên trong tâm trí nhân vật, kể cả khi lộn xộn. Vô thức theo nghĩa của phân tâm học là phần không hiện ra trực tiếp. Một đoạn văn lộn xộn chưa chắc đã là chuyện “vô thức”; nó có thể chỉ là một người đang lo lắng trước giờ thi, nghĩ tới chiếc ô màu đen của mẹ.