Xả tang là lễ kết thúc thời gian để tang người thân đã mất, còn gọi là mãn tang hay hết tang. Sau lễ cúng xả tang, con cháu cất hoặc đốt khăn áo tang và trở lại sinh hoạt bình thường. Với con để tang cha mẹ, lễ xả tang thường làm khi đã qua giỗ hết, tức khoảng hai đến ba năm sau ngày mất.
| Nghĩa | Bỏ tang, chấm dứt thời gian để tang |
| Tên gọi khác | Mãn tang, hết tang, trừ phục |
| Thời điểm | Hết hạn để tang: từ vài tháng đến khoảng ba năm, tùy quan hệ với người mất |
| Phần chính | Mâm cúng, văn khấn báo hết tang, cất hoặc đốt tang phục |
| Vùng miền | Có ở cả ba miền; thời gian và cách làm mỗi nơi một khác |
Xả tang: chữ xả, chữ tang và tên khác
Xả là buông ra, bỏ đi, như trong xả hơi, xả thân. Tang chỉ việc để tang: mặc đồ trắng, chít khăn, kiêng cữ một thời gian để tỏ lòng thương nhớ người đã khuất. Xả tang vì thế là thôi để tang, gỡ bỏ những dấu hiệu tang chế trên người.
Cùng nghĩa ấy, người ta còn nói mãn tang (hết hạn tang), hết tang, hay chữ trang trọng hơn trong văn khấn là trừ phục, tức cởi bỏ tang phục. Trong lời khấn cổ có câu “tang phục kết trừ”, ý là việc mặc tang đến đây kết thúc. Nghe “xả tang” hay “mãn tang” thì cũng là một việc.
Vì sao phải có lễ báo hết tang?
Để tang là cách người Việt tỏ lòng hiếu với người thân vừa qua đời. Trong thời gian ấy, con cháu thường kiêng tổ chức cưới hỏi, ăn mặc giản dị, hạn chế tiệc tùng. Một quãng tang dài cần có điểm khép lại, và lễ xả tang chính là điểm đó: gia đình làm mâm cúng báo với người mất và tổ tiên rằng con cháu đã trọn đạo, xin được trở lại nếp sống thường ngày.
Lễ này mang tinh thần uống nước nhớ nguồn. Với nhiều gia đình, đây cũng là dịp cuối để nói lời tiễn biệt, cầu cho người đã khuất được yên nghỉ. Sau lễ, người mất được thờ cùng tổ tiên và tưởng nhớ trong các ngày giỗ hằng năm. Đó là lý do người ta gọi chung việc tang ma là đám hiếu, không phải đám buồn.
Để tang bao lâu thì xả tang
Thời hạn để tang theo lệ xưa chia theo mức thân sơ, gọi là ngũ phục. Mức nặng nhất là đại tang, dành cho con để tang cha mẹ, kéo dài ba năm (thực tế tính khoảng 27 tháng). Các mức nhẹ hơn có hạn một năm, chín tháng, năm tháng hoặc ba tháng, dành cho họ hàng xa dần. Bây giờ ít nhà giữ đủ các bậc này, nhưng cách chia vẫn là căn cứ để chọn ngày xả tang.
| Mức tang | Thời gian thường gặp | Ví dụ quan hệ |
|---|---|---|
| Đại tang | Khoảng 2 đến 3 năm | Con để tang cha mẹ |
| Cơ niên | 1 năm | Cháu để tang ông bà, anh em để tang nhau |
| Đại công | 9 tháng | Họ hàng gần trong dòng họ |
| Tiểu công, ti ma | 5 tháng, 3 tháng | Họ hàng xa hơn |
Cột mốc quen thuộc nhất là các ngày giỗ đầu. Tròn một năm có lễ tiểu tường, tức giỗ đầu. Lễ đại tường, còn gọi là giỗ hết, đánh dấu tang ba năm sắp trọn; nhiều nhà làm lễ xả tang ngay sau giỗ hết, có nơi đợi thêm một lễ nữa gọi là đàm tế rồi mới trừ phục.
Trước mốc xả tang, nhiều nhà còn làm những lần cúng tuần bảy ngày một, gọi chung là lễ cúng thất cho người mất, khép lại bằng lễ chung thất ngày thứ 49.
Một buổi cúng xả tang diễn ra thế nào?
Không có một khuôn mẫu chung cho cả nước. Phần đông gia đình làm theo các bước sau:
- Chọn ngày. Thường là sau ngày giỗ hết; một số nhà xem ngày lành để làm.
- Chuẩn bị mâm cúng. Hương, hoa, đèn nến, trầu cau, rượu, mâm cỗ mặn hoặc chay tùy gia đình.
- Khấn báo. Con trưởng hoặc cháu đích tôn đứng khấn, báo với thần linh, gia tiên và người đã mất rằng thời gian để tang đã hết.
- Cất tang phục. Khăn tang, áo tang được đốt hoặc cất đi; người nhà thay đồ thường.
Lễ vật nhiều hay ít, đốt hay cất tang phục, khấn theo bài nào là chuyện mỗi vùng mỗi khác. Khi băn khoăn, hỏi người lớn tuổi trong họ là chắc nhất.
Những điều nhiều nhà còn kiêng
Trong thời gian chưa xả tang, dân gian có một số điều kiêng: không tổ chức cưới hỏi linh đình, không mặc đồ quá sặc sỡ, hạn chế đi chơi xa, đi lễ hội. Những tục này là cách tỏ lòng thương người mất, không phải quy định bắt buộc. Nhiều gia đình hiện nay rút ngắn thời gian để tang vì bận học, bận làm, và có nhà làm lễ xả tang sớm hơn lệ cũ để con cháu đi làm, đi học thuận tiện. Đây là chuyện riêng của từng nhà, miễn là lòng thành vẫn giữ.
Ngoài lễ xả tang, việc thăm nom phần mộ vào dịp Tết Thanh minh và tục tảo mộ vẫn là cách để con cháu tưởng nhớ người đã khuất lâu dài về sau.
Gia đình có tang hay hỏi gì về xả tang
Lễ xả tang là gì?
Là buổi cúng đánh dấu hết thời gian để tang. Gia đình bày mâm cúng, khấn báo với người mất và tổ tiên, rồi cất hoặc đốt khăn áo tang.
Xả tang và mãn tang khác gì nhau?
Không. Xả tang, mãn tang, hết tang hay trừ phục đều chỉ việc kết thúc thời gian để tang. Chữ dùng khác nhau tùy vùng và tùy văn cảnh.
Con để tang cha mẹ bao lâu thì xả tang?
Theo lệ cũ là đại tang ba năm, thường tính khoảng 27 tháng, xả tang sau giỗ hết. Giờ nhiều nhà rút ngắn, tùy hoàn cảnh và ý kiến của người lớn trong gia đình.
Chưa xả tang có được cưới không?
Dân gian thường kiêng cưới trong thời gian để tang, nhưng đây là phong tục chứ không phải luật. Mỗi nhà quyết định một cách, nên bàn kỹ với gia đình hai bên trước khi chọn ngày.