Liệm là việc dùng vải bọc thi thể người vừa mất trước khi đặt vào quan tài. Cách nói trang trọng là khâm liệm, có nơi gọi tẩm liệm. Trong tang lễ người Việt, liệm là một nghi thức riêng, diễn ra sau khi lau rửa, thay áo cho người mất và ngay trước lễ nhập quan, thể hiện sự chăm chút cuối cùng của con cháu dành cho người đã khuất.
| Nghĩa | Bọc thi thể người chết bằng vải trước khi cho vào quan tài |
| Gốc chữ | Hán Việt 殮 (liệm): khâm liệm, nhập quan |
| Thời điểm | Sau khi lau rửa, thay áo; trước lễ nhập quan |
| Từ cùng nhóm | Khâm liệm, tẩm liệm, vải liệm |
Liệm, khâm liệm, tẩm liệm: nghĩa của từng chữ
Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê) giải nghĩa liệm là động từ, chỉ việc bọc thi thể người mất rồi mới đặt vào quan tài, với ví dụ “vải liệm” và hai từ đồng nghĩa “khâm liệm”, “tẩm liệm”. Khâm liệm được ghi là cách nói trang trọng của liệm, như trong “khâm liệm thi thể”.
Chữ Hán của liệm là 殮, có bộ “ngạt” (歹) chỉ những gì liên quan đến cái chết. Từ điển Hán giải chữ này là mặc áo, bọc người chết để đưa vào quan tài. Còn khâm (衾) nghĩa gốc là tấm chăn đắp. Wiktionary tiếng Việt tách nghĩa cụ thể hơn: khâm là vải bọc bên ngoài thi thể, liệm là lớp vải bọc phía trong.
Đây là từ của nghi lễ tang ma, mang sắc thái nghiêm trang. Dùng nó để đùa cợt thì dễ khiến người nghe phật lòng, nhất là với gia đình vừa có người mất.
Vì sao người Việt coi trọng việc liệm cho người mất?
Người Việt có câu “nghĩa tử là nghĩa tận”: với người đã khuất, mọi điều mình làm là lần cuối, nên phải làm cho chu đáo. Liệm là lúc con cháu được tự tay chăm sóc người thân lần cuối, giữ cho thân thể người mất sạch sẽ, kín đáo và trang nghiêm trước khi khép nắp quan tài. Ý của câu nói ấy, từng chữ Hán và cách cư xử khi đi viếng có ở bài nghĩa tử là nghĩa tận là gì.
Ở góc độ thực tế, lớp vải bọc kín cũng giữ thi thể gọn gàng trong những ngày quàn tại nhà. Phong tục này gắn với nếp tang lễ chịu ảnh hưởng Nho giáo xưa, trong đó tang lễ được chia thành nhiều bước có tên gọi riêng. Ngày nay tang lễ đã giản tiện đi nhiều, nhưng khâm liệm và nhập quan vẫn là hai bước gần như nhà nào cũng giữ.
Trình tự quanh việc liệm trong tang lễ truyền thống
Thứ tự và chi tiết khác nhau theo vùng, theo tôn giáo và theo từng gia đình. Nét chung thường gặp như sau:
- Lau rửa, thay áo. Người thân dùng nước sạch, có nơi dùng nước thơm, lau người cho người mất rồi mặc bộ quần áo tươm tất.
- Ngậm hàm (phạn hàm). Theo tục xưa, đặt ít gạo và vài đồng tiền vào miệng người mất. Nhiều nơi nay đã bỏ bước này.
- Khâm liệm. Dùng vải, thường là vải trắng, bọc thi thể. Sách xưa còn nhắc hai lần liệm gọi là tiểu liệm và đại liệm. Gia đình theo đạo Phật có thể đắp thêm tấm mền in kinh chú.
- Nhập quan. Con cháu cùng nâng thi hài đặt vào quan tài, chèn cho chắc rồi đậy nắp. Sau đó mới lập bàn thờ, phát tang, đón khách đến viếng.
Ở thành phố, nhiều nhà nhờ đơn vị dịch vụ tang lễ lo phần liệm, người nhà đứng bên chứng kiến. Ở quê, việc này thường do người lớn tuổi trong họ hoặc thầy cúng hướng dẫn.
Liệm, nhập quan và an táng khác nhau ở đâu?
| Nghi thức | Làm gì | Diễn ra lúc nào |
|---|---|---|
| Liệm (khâm liệm) | Bọc thi thể bằng vải | Sau khi lau rửa, thay áo cho người mất |
| Nhập quan | Đặt thi hài đã liệm vào quan tài | Ngay sau khi liệm |
| Phát tang | Con cháu chít khăn, mặc đồ tang | Sau nhập quan |
| An táng (hạ huyệt) | Đưa quan tài xuống mộ | Ngày đưa tang |
Những ngày có tang, người đến viếng hay viết lời chia buồn; cụm thành kính phân ưu trên vòng hoa, tin nhắn là cách nói trang trọng quen thuộc. Còn nếu băn khoăn về kiêng cữ sau đám, có bài riêng về chuyện để tang bao lâu thì được cắt tóc.
Câu hỏi về việc liệm cho người đã khuất
Khâm liệm là gì?
Khâm liệm là cách nói trang trọng của liệm: lấy vải bọc người chết trước khi đặt vào quan tài. Hai từ dùng thay nhau được, nhưng văn bản, cáo phó thường ghi “lễ khâm liệm”.
Vải liệm là gì?
Là loại vải dùng để bọc thi thể khi liệm, thường là vải trắng, nhà khá giả xưa có thể dùng lụa. Cửa hàng đồ tang lễ thường bán sẵn vải liệm.
Liệm và tẩm liệm có khác nhau không?
Từ điển xếp tẩm liệm là đồng nghĩa với liệm. Trong đời sống, cách gọi này ít gặp hơn “khâm liệm”.
Ai là người liệm cho người mất?
Tùy gia đình: có thể là con cháu dưới sự hướng dẫn của người lớn tuổi, thầy cúng, chức sắc tôn giáo, hoặc nhân viên dịch vụ tang lễ. Người nhà thường có mặt để tiễn biệt.