Đám hiếu là cách gọi khác của đám tang, đám ma: nghi lễ gia đình tổ chức để lo hậu sự, tiễn đưa người đã mất. Ai hỏi đám hiếu là đám gì thì có thể đáp gọn như vậy. Chữ “hiếu” ở đây không chỉ lòng hiếu thảo mà còn mang nghĩa việc tang, nên đám hiếu luôn được đặt đối lập với đám hỷ (đám cưới).
| Nghĩa | Đám tang, đám ma; việc tang lễ trong một gia đình |
| Gốc chữ | Hiếu (孝): lòng thờ kính cha mẹ; tục cũng gọi đồ tang, việc tang là hiếu |
| Cặp đối | Việc hiếu (ma chay) – việc hỷ (cưới xin), gọi chung là hiếu hỷ |
| Phần chính | Khâm liệm, nhập quan, phát tang, phúng viếng, đưa tang, an táng |
| Vùng miền | Dùng khắp nơi; nghi thức cụ thể khác nhau theo địa phương và tôn giáo |
Vì sao đám tang gọi là đám hiếu?
Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê) ghi cho danh từ hiếu hai nghĩa. Nghĩa quen là lòng kính yêu, biết ơn cha mẹ, như đạo hiếu, giữ tròn chữ hiếu. Nghĩa thứ hai ít người để ý hơn: việc tang lễ của cha mẹ, của người bề trên trong gia đình, như trong cụm việc hiếu, việc hỉ.
Thiều Chửu giải thích thêm một lớp: trong tiếng Hán, tục gọi đồ tang phục là hiếu. Mặc hiếu là mặc đồ tang, thoát hiếu là trút đồ tang khi mãn tang. Lý do dễ hiểu: lo tang cho cha mẹ chu đáo được xem là việc hiếu cuối cùng của người con. Từ đó “hiếu” thành tên gọi của cả việc tang.
Ban đầu nghĩa này gắn với tang cha mẹ, ông bà. Ngày thường, người ta dùng đám hiếu cho mọi đám tang, giống như đám ma, tang lễ. Cách gọi đám hiếu nghe nhẹ nhàng và kính trọng hơn, nên hay xuất hiện trên giấy mời, lời cảm ơn hay khi nói chuyện lịch sự.
Đám hiếu trong nếp nghĩ của người Việt
Người Việt coi trọng câu “nghĩa tử là nghĩa tận”: với người đã khuất, người sống làm trọn phần tình nghĩa cuối cùng. Đám hiếu vì vậy là việc chung của cả họ, cả xóm. Hàng xóm sang phụ dọn dẹp, nấu nước, dựng rạp; họ hàng xa cũng về thắp nén hương. Từng chữ nghĩa, tử, tận và cách cư xử khi đi viếng được giảng trong bài nghĩa tử là nghĩa tận là gì.
Lễ tang có mấy ý nghĩa đi cùng nhau. Với người mất, đó là sự tiễn đưa có lễ nghĩa. Với gia đình, đó là cách bày tỏ lòng hiếu và nỗi đau. Với khách đến viếng, đó là dịp chia buồn, đỡ đần tang chủ. Tục lệ cụ thể (chọn giờ, cách cúng) gắn với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, mỗi nhà giữ nhiều hay ít tùy niềm tin của mình.
Một đám hiếu thường diễn ra thế nào?
Trình tự dưới đây là khung chung. Mỗi vùng, mỗi tôn giáo, mỗi gia đình lại có cách làm riêng, và lễ tang ở thành phố thường gọn hơn nhiều so với ngày trước.
- Khâm liệm, nhập quan: thi hài được lau rửa, mặc quần áo, liệm rồi đặt vào quan tài; gia đình lập bàn thờ, đặt di ảnh, hương, đèn.
- Phát tang: con cháu, họ hàng nhận khăn, áo tang theo vai vế. Từ lúc này gia đình chính thức để tang.
- Phúng viếng: khách đến thắp hương, mặc niệm, gửi vòng hoa hoặc phong bì phúng điếu, ghi sổ tang.
- Đưa tang: linh cữu được đưa tới nơi an táng hoặc hỏa táng, con cháu đi theo tiễn biệt.
- An táng và các lễ sau: hạ huyệt hoặc gửi tro cốt; sau đó nhiều gia đình cúng tuần, cúng 49 ngày, rồi giỗ đầu.
Nhiều địa phương có quy định về việc cưới, việc tang để giữ nếp sống văn minh: hạn chế rải tiền, đốt vàng mã, giữ thời gian tổ chức hợp lý. Khi đi viếng, khách nên mặc màu tối, giản dị, nói khẽ. Lời chia buồn bằng chữ hay gặp nhất là “thành kính phân ưu”, ý nghĩa của bốn chữ này có trong bài giải thích lời chia buồn thành kính phân ưu.
Việc hiếu, việc hỷ: hai đầu buồn vui
| Tiêu chí | Đám hiếu | Đám hỷ |
|---|---|---|
| Là gì | Đám tang, đám ma | Đám cưới, cưới xin |
| Không khí | Trang nghiêm, buồn thương | Vui mừng, náo nhiệt |
| Trang phục | Khăn áo tang cho người nhà; khách mặc màu tối | Áo dài, váy cưới, màu tươi |
| Đến dự | Đi viếng, phúng điếu, chia buồn | Đi ăn cưới, mừng cưới |
Hai chữ thường đi liền nhau thành hiếu hỷ (cũng viết hiếu hỉ), chỉ chung việc ma chay và cưới xin. Câu “nhà có việc hiếu hỷ” nghĩa là nhà đang lo một trong hai việc lớn ấy. Nghi lễ cưới cũng có nhiều bước; một trong số đó là lễ rước dâu bên nhà gái.
Chữ hiếu trong ca dao và văn chương
Chữ hiếu đi suốt ca dao Việt, từ lời nhắc công cha nghĩa mẹ đến lời trách người con bất hiếu. Phần lớn là chuyện sống sao cho phải đạo khi cha mẹ còn, vì lo cho chu đáo lúc sống mới là cốt lõi. Có thể đọc thêm trong tuyển ca dao, tục ngữ dạy lòng thảo kính.
Văn học trung đại cũng có những trang viết khóc người đã khuất rất cảm động. Bài thơ Nguyễn Khuyến viết khi nghe tin bạn mất là một ví dụ học sinh hay gặp, đọc ở bài soạn Khóc Dương Khuê.
Đi đám hiếu lần đầu thường thắc mắc gì
Đám hiếu là đám gì?
Là đám tang, đám ma. Cách gọi này dùng chữ “hiếu” vì trong tiếng Việt, hiếu còn có nghĩa việc tang lễ của cha mẹ, người bề trên trong nhà.
Đám hiếu và đám hỷ khác nhau thế nào?
Đám hiếu là đám tang, đám hỷ là đám cưới. Gộp lại thành “hiếu hỷ”, chỉ chung những việc lớn buồn vui trong một gia đình.
Đi viếng đám hiếu nên mặc gì?
Nên chọn quần áo màu tối hoặc trắng, kiểu giản dị, kín đáo. Tránh màu sặc sỡ, trang sức nổi bật; vào viếng thì giữ im lặng, thắp hương và chia buồn ngắn gọn với gia đình.
Hiếu hỷ là gì?
Là cách nói gộp việc ma chay (hiếu) và việc cưới xin (hỷ). Từ điển ghi dạng “hiếu hỉ”; viết “hiếu hỷ” cũng gặp nhiều trên báo chí và văn bản hành chính.