Độc đoán là tự mình định đoạt mọi việc theo ý riêng, dựa vào quyền đang nắm trong tay mà gạt đi ý kiến của những người cùng làm. Người ta hay hỏi độc đoán nghĩa là gì khi nghe ai đó chê một ông sếp, một người cha hay một nhóm trưởng “nói một là một”. Cái sai của tính độc đoán không nằm ở chỗ quyết nhanh, mà ở chỗ quyết một mình rồi buộc người khác làm theo.
| Nghĩa ngắn | Tự ý quyết định theo ý mình, không đếm xỉa đến ý kiến người khác |
| Gốc từ | Hán Việt 獨斷: độc (một mình) + đoán (xét rồi quyết) |
| Loại từ | Tính từ, nói về lối làm việc, cách xử sự |
| Sắc thái | Chê, khá nặng; thường đi với người có quyền |
| Trái nghĩa gần | Dân chủ, cởi mở, biết lắng nghe |
Độc đoán: một mình cầm nhát đoán
Chữ độc (獨) là một mình, lẻ loi. Nó có mặt trong cả loạt từ quen: cô độc, đơn độc, độc thân, độc thoại. Chữ này không mang ý xấu; ở độc lập nó còn là điều đáng tự hào.
Chữ thứ hai, 斷, thú vị hơn vì có hai cách đọc. Đọc là đoạn thì nghĩa là chặt đứt, dứt hẳn, như đoạn tuyệt, gián đoạn, và cả đoạn trường (đứt ruột) trong tên gốc Đoạn trường tân thanh của Truyện Kiều. Đọc là đoán thì nghĩa là xét một việc rồi định ra kết luận: phán đoán, chẩn đoán, quyết đoán.
Ghép hai chữ, độc đoán là một mình xét, một mình quyết. Quyết định vẫn là một nhát cắt gọn, chỉ khác là người cầm dao không hỏi ai trước khi cắt. Vì chung chữ đoán, từ này hay bị đặt cạnh người anh em gần nhất của nó; ranh giới giữa hai bên được bàn ở bài chữ quyết đoán 決斷 và sự dứt khoát.
Độc đoán gắn với người có quyền
Theo từ điển của Viện Ngôn ngữ học, độc đoán là tính từ chỉ lối làm việc, cách xử sự của người cậy vào quyền mình có mà tự quyết việc chung theo ý riêng. Chi tiết “dùng quyền” là chìa khóa. Một cậu em cãi cố với chị thì gọi là bướng hay cố chấp; phải là người có quyền quyết thay cho người khác thì mới đủ điều kiện để độc đoán.
Vì vậy từ này hay đứng cạnh các vai có quyền: cha mẹ, thủ trưởng, lớp trưởng, trưởng nhóm, chủ quán. Mấy cách dùng thường gặp:
- Trong nhà: Ông bố độc đoán tự chọn trường cho con mà không hỏi con thích học gì.
- Trong lớp: Nhóm trưởng độc đoán chia việc, ai góp ý cũng bị gạt đi.
- Ở công ty: Kiểu quản lý độc đoán khiến nhân viên ngại nêu ý tưởng mới.
- Trong văn viết: một quyết định độc đoán, thái độ chuyên quyền, độc đoán.
Danh từ hóa thì nói tính độc đoán, sự độc đoán. Người ta ít nói “rất độc đoán với bản thân”, vì độc đoán cần có người khác bị gạt đi.
Độc đoán, gia trưởng, võ đoán khác nhau ở đâu?
| Từ | Trọng tâm nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| Độc đoán | Một mình quyết, gạt ý người khác; dùng được ở mọi nơi có quyền | Trưởng phòng độc đoán đổi kế hoạch |
| Chuyên quyền | Nắm trọn quyền hành và tự ý quyết mọi việc | Chuyên quyền cậy thế |
| Gia trưởng | Kiểu độc đoán của người chủ trong gia đình | Người chồng gia trưởng, việc gì vợ cũng phải nghe |
| Độc tài | Thường dùng khi nói về cách nắm quyền của một chế độ, một người cai trị | Chế độ độc tài (trong sách sử) |
| Võ đoán (vũ đoán) | Kết luận theo ý chủ quan, không có căn cứ | Một nhận xét võ đoán |
| Quyết đoán | Quyết nhanh, dứt khoát; có thể đã nghe đủ ý kiến | Lớp trưởng chốt địa điểm sau khi hỏi cả lớp |
Hai chỗ đáng để ý. Thứ nhất, võ đoán trông giống độc đoán nhưng nói về cách nghĩ, không về cách dùng quyền: một bạn học sinh không có quyền gì vẫn có thể đưa ra nhận xét võ đoán. Thứ hai, độc đoán trong phạm vi một mái nhà có tên riêng là kiểu chủ nhà gia trưởng 家長, còn sự khư khư giữ ý mình mà không cần quyền gì thì gần với tính cố chấp, khăng khăng giữ ý hơn.
Về phía trái nghĩa, tiếng Việt không có một từ đối thật khít. Người ta thường dùng dân chủ khi nói về cách điều hành, cởi mở hay biết lắng nghe khi nói về tính người.
Một chữ cùng gốc độc 獨 hay bị đặt cạnh độc đoán là độc tôn; chỗ khác nhau giữa hai từ có ở độc tôn khác độc quyền.
Viết về tính độc đoán trong bài nghị luận
Đề nghị luận về lối sống, về cách ứng xử trong gia đình hay tập thể có khi chạm tới tính độc đoán. Một khung ý gọn:
- Giải thích: độc đoán là dùng quyền để áp ý mình lên việc chung, không cho người khác góp tiếng.
- Biểu hiện: quyết xong mới thông báo; ai góp ý thì bị cho là cãi; lỗi thì đổ cho người làm theo.
- Tác hại: người dưới quen im lặng, ý hay không được nói ra; khi quyết định sai thì không ai dám can.
- Phân biệt và bài học: người đứng đầu đôi khi phải chốt một mình lúc gấp, nhưng chốt sau khi đã nghe khác hẳn chốt để khỏi phải nghe. Gốc của cách sửa là tập nghe cho trọn ý người đối diện.
Muốn dẫn chứng sống, đừng chỉ viết “bố em rất độc đoán”. Hãy kể một bữa cơm: cả nhà đang bàn chuyện đi chơi, một câu “Cứ thế đi, khỏi bàn” làm mọi người cúi xuống bát. Câu văn ấy cho thấy độc đoán rõ hơn mười tính từ.
Độc đoán ở nhà, ở lớp và ở công sở
Tính độc đoán là gì?
Là nét tính cách của người quen tự mình quyết thay cho cả nhóm, coi ý mình là đúng và không chừa chỗ cho ý khác. Nó lộ rõ nhất khi người đó đang giữ vai trò có quyền.
Người độc đoán thường có biểu hiện gì?
Họ ít hỏi ý trước khi quyết, nghe góp ý thì khó chịu, hay dùng những câu như “cứ làm theo tôi” hoặc “không phải bàn”. Họ cũng thường giữ hết việc quan trọng trong tay, không giao cho ai tự quyết.
Độc đoán có phải lúc nào cũng xấu không?
Từ này luôn mang nghĩa chê. Trong tình huống khẩn cấp, người chỉ huy có thể phải quyết một mình cho kịp, nhưng khi đó người ta gọi là quyết đoán hay dứt khoát; chữ độc đoán dành cho thói quen gạt người khác ra ngoài cả lúc không cần.
Độc đoán tiếng Anh là gì?
Thường dịch là authoritarian hoặc dictatorial, cả hai đều chỉ kiểu đòi người khác phục tùng mà không được thắc mắc. Nói về một quyết định độc đoán, tiếng Anh còn dùng high-handed.