Quyết đoán là có những quyết định nhanh và dứt khoát, không do dự, không e dè khi cần chọn một hướng đi. Người có tính quyết đoán vẫn cân nhắc, nhưng cân nhắc xong thì chốt, rồi chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình. Quyết đoán nghĩa là gì khi đặt cạnh độc đoán hay liều lĩnh? Ranh giới ấy được nói rõ ở phần sau.
| Nghĩa ngắn | Quyết định nhanh, dứt khoát, không chần chừ |
| Gốc từ | Hán Việt 決斷: quyết (định hẳn, dứt) + đoán (phán xét, chặt đứt) |
| Loại từ | Tính từ; nghĩa động từ “phán đoán chắc chắn” nay ít dùng |
| Đồng nghĩa gần | Quả quyết, dứt khoát |
Người quyết đoán khác ở chỗ nào?
Hãy hình dung hai bạn cùng đứng trước quầy chọn môn học thêm. Một bạn xem lịch, so học phí, hỏi ý anh chị khóa trên, rồi ký tên trong mười phút. Bạn kia cũng làm y như thế, nhưng ba ngày sau vẫn chưa ký vì “để nghĩ thêm”. Khác nhau không nằm ở lượng thông tin mà ở khoảnh khắc chốt. Người quyết đoán biết lúc nào đã đủ để quyết.
Từ điển của Viện Ngôn ngữ học ghi quyết đoán chủ yếu là tính từ, nghĩa là đưa ra quyết định nhanh và dứt khoát, không do dự hay e dè; đồng nghĩa là quả quyết. Cách dùng quen: tính quyết đoán, một người lãnh đạo quyết đoán, quyết đoán mọi việc.
Từ điển còn ghi một nét nghĩa động từ, nay ít gặp: phán đoán một cách chắc chắn, như trong câu anh ấy quyết đoán rằng mọi việc sẽ ổn. Ngày thường, muốn diễn đạt ý này người ta nói “khẳng định chắc nịch” thì tự nhiên hơn.
決斷: dòng nước vỡ bờ và nhát dao chặt
Chữ quyết (決) có bộ thủy. Nghĩa xưa của nó là khơi cho nước chảy, rồi đến nước vỡ đê. Nước đã vỡ bờ thì không chảy ngược lại được, vì vậy chữ này mang thêm nghĩa nhất định, không đổi: quyết tâm, quyết chí, kiên quyết.
Chữ đoán (斷) còn có âm “đoạn”, nghĩa là chặt đứt, như trong đoạn tuyệt. Đọc là “đoán” thì nghiêng về xét xử, nhận định: chẩn đoán là xem bệnh để định ra bệnh gì, phán đoán là xét rồi đưa ra nhận định.
Ghép lại, quyết đoán gợi hình ảnh một người xét việc xong thì cắt một nhát gọn, không để lửng lơ. Hình ảnh ấy giải thích vì sao từ này luôn đi với tốc độ và sự dứt khoát, chứ không chỉ là “có ý kiến”.
Vua Quang Trung chốt kế hoạch ra Bắc
Trong Hoàng Lê nhất thống chí, hồi thứ mười bốn, nghe tin quân Thanh chiếm Thăng Long, Nguyễn Huệ không chờ đợi lâu. Ông lên ngôi hoàng đế, tự mình đốc thúc đại quân ra Bắc, vừa đi vừa tuyển thêm lính, rồi hẹn với tướng sĩ sẽ vào Thăng Long ăn Tết. Các tác giả nhóm Ngô gia văn phái vốn đứng về phía nhà Lê, vậy mà vẫn phải ghi lại sự nhanh nhạy, dứt khoát ấy. Phân tích kĩ hơn nhân vật này có ở bài Quang Trung đại phá quân Thanh.
Điều đáng học ở đây là quyết đoán không đến từ sự nóng vội. Trước khi xuất quân, ông đã hỏi ý người hiền, tính đường đi và cả chuyện đối phó với nhà Thanh sau chiến thắng. Quyết nhanh vì đã nghĩ trước, không phải vì không nghĩ.
Quyết đoán, độc đoán hay liều lĩnh?
| Từ | Điểm khác | Ví dụ |
|---|---|---|
| Quyết đoán | Nghe đủ, cân nhắc, rồi chốt nhanh và chịu trách nhiệm | Lớp trưởng chốt địa điểm dã ngoại sau khi lấy ý kiến cả lớp |
| Độc đoán | Tự quyết một mình, gạt ý người khác | Tự ý đổi kế hoạch của nhóm, không hỏi ai |
| Liều lĩnh | Quyết nhanh nhưng bỏ qua rủi ro | Bỏ ôn môn khó vì “chắc không ra đề” |
| Kiên quyết | Đã quyết thì giữ vững, không lùi | Kiên quyết không cho bạn chép bài |
| Do dự, chần chừ | Trái nghĩa: lưỡng lự mãi không chọn | Chần chừ đến hết hạn đăng ký |
Độc đoán và quyết đoán chung chữ “đoán” nên hay bị đánh đồng. Chữ độc (một mình) cho thấy cái sai nằm ở chỗ không nghe ai, còn tốc độ thì không có lỗi. Về phía trái nghĩa, lưỡng lự lâu ngày dễ trượt sang sự yếu đuối, không dám tự đứng ra quyết việc gì; nét tính cách đó được giải nghĩa ở bài tính cách thiếu cứng cỏi, dễ bị lấn át. Đi cùng quyết đoán thường là sự vững vàng trước áp lực, điều mà bài giải nghĩa chữ bản lĩnh bàn kĩ hơn.
Một chi tiết nhỏ khi viết văn: đừng khen ai “rất quyết đoán” chỉ vì người ấy nói to hay cãi thắng. Hãy cho thấy một lựa chọn khó và cái giá họ chấp nhận trả, khi đó chữ quyết đoán mới có sức nặng.
Chọn nhanh mà không ẩu: mấy tình huống
Tính quyết đoán là gì?
Đó là phẩm chất của người thường đưa ra lựa chọn kịp lúc, rõ ràng, không để việc treo lơ lửng. Tính quyết đoán thể hiện trong cả việc nhỏ như chọn đề văn trong giờ kiểm tra lẫn việc lớn như chọn ngành học.
Quyết đoán tiếng Anh là gì?
Tính từ là decisive, danh từ là decisiveness. Từ resolute gần với nghĩa kiên quyết hơn, nhấn vào việc giữ vững điều đã định.
Người quyết đoán có hay sai không?
Có, ai quyết nhiều thì cũng có lần sai. Điểm khác là họ nhận ra sai sớm, sửa nhanh, và không đổ lỗi. Người không dám quyết thì cũng không bao giờ biết lựa chọn nào tốt hơn.
Làm sao để quyết đoán hơn?
Tập từ việc nhỏ: tự đặt giới hạn thời gian cho mỗi lựa chọn, ghi ra hai ba phương án và cái được, cái mất của từng cái, rồi chọn và làm luôn. Sau mỗi lần, nhìn lại kết quả để lần sau quyết chuẩn hơn.