Đeo nhạc cho mèo là truyện ngụ ngôn Việt Nam kể về cuộc họp của làng chuột bàn kế đối phó với mèo. Dưới đây là nguyên văn bản kể của Ôn Như Nguyễn Văn Ngọc, kèm chú thích từ cổ, phần ý nghĩa, nguồn gốc và những câu hỏi hay gặp khi học truyện này.
Truyện Đeo nhạc cho mèo
Tự bao giờ đến giờ, mèo cứ xơi chuột mãi, nên chuột mới đẻ ra là đã sợ mèo rồi.
Nhưng, con giun xéo lắm cũng quằn, chuột ta lấy thế làm giận. Một hôm, mới hội cả nhau lại làm một làng chuột để chống mèo. Thôi thì đủ mặt : nào anh Chù, mùi hôi đến nỗi thành câu ca[1]; nào chú Nhắt, có tính nhí nhắt đã nên câu ví [2]; nào lại ông Cống, rung rinh béo tốt, quan trường lại chấm cho ở trên ông Đồ[3],…
Khi làng dài răng đã tề tựu đông đủ cả rồi, ông Cống mới lên giọng rằng:
– Cái giống quái kia sở dĩ nó chụp được anh em mình chỉ vì trời phú cho nó cái tài rình mò và khéo bắt lén mà thôi. Bây giờ, bà con ta nên mua một cái nhạc[4] buộc vào cổ nó, để khi nào nó đến, nghe tiếng nhạc, ta biết đường chạy trước, thì nó còn làm gì nổi ta nữa.
Cả làng chuột nghe nói, dẩu mõm, quật đuôi, đều lấy làm phục cái câu chí lí của ông Cống và đồng thanh ưng thuận.
Khi nhạc đã kiếm được rồi, hội đồng chuột lại họp. Con nào con nấy lao xao hớn hở, bảo nhau đã sắp tới ngày thoát được cái ách ông Miu ranh mãnh rồi.
Nhưng kịp lúc hội đồng hỏi ai dám đem nhạc đeo vào cổ mèo, thì thấy cả hội đồng im phăng phắc, không một cái tai nào nhích, một cái răng nào nhe cả.
Không biết cử ai vào việc đại sự ấy, bất đắc dĩ làng cắt ông Cống phải đi, vì chính ông Cống đã xướng lên cái thuyết đeo nhạc vậy.
Ấy mới khốn! Nhưng Cống ta trong lòng tuy nao, mà ngoài mặt làm ra bộ bệ vệ kẻ cả, nói rằng:
– Tôi đây, chẳng gì nhờ tổ ấm cũng được vào bậc ông Cống, ông Nghè, ăn trên ngồi trước trong làng, có đâu làng lại cắt tôi đi làm cái việc tầm thường ấy được! Trong làng ta nào có thiếu chi người! Tôi xin cử anh Nhắt, anh ấy nhanh nhảu chắc làm được việc.
Ấy mới hay! Nhưng Nhắt ta trở mặt láu, cãi lí rằng:
– Làng cắt tôi đi, tôi cũng xin vâng, không dám chối từ. Nhưng tôi, dù bé vậy, mà cũng còn ở chiếu trên, chưa đến nỗi nào. Ông Cống không đi, phải; tôi đây không đi, cũng phải. Để xin cắt anh Chù, anh ấy tuy chậm, nhưng chắc chắn, làng không lo hỏng việc.
Ấy mới không có gì lạ! Chù ta thật thà, không biết cãi sao, ụt ịt nói rằng :
– Tôi là đầy tớ làng, làng sai tôi đi là phải lắm. Nhưng tôi chỉ sợ, nếu tôi đến gần mèo thì mèo thịt tôi đi, rồi lấy ai thay tôi mà buộc nhạc được nữa.
Chuột Cống nhanh miệng bảo:
– Mèo nó có vờn là vờn chúng tao, vờn cái anh Nhắt kia, chớ chú mày hôi hám thế, thì nó bắt mà thèm vào. Thôi cứ nhận đi ngay đi, không được nói lôi thôi gì nữa.
Chuột Chù ì ạch phải nhận, vác nhạc ra đi tìm mèo thật. Khốn chưa trông thấy mèo, mới nghe thấy tiếng, Chù đã sợ run cả mình, không dám tiến. Nhưng sợ lệ làng, sau đánh bạo, phải lại gần, thì thấy mèo quả nhiên không thèm vờn đến thật. Song mèo cũng nhe nanh, giương vuốt, làm cho Chù cắm đầu, vác cái thân ì ạch chạy khốn chạy khổ về báo cho làng hay. Cả làng nghe báo cũng sợ, bỏ chạy tán loạn, chẳng ai hỏi đến nhạc, nó bon đi đâu, và bon tự bao giờ không biết.
Thành ra từ đó, chuột vốn sợ mèo, vẫn hoàn sợ mèo mãi.
Theo Ôn Như Nguyễn Văn Ngọc
Chú thích:
- Con giun xéo lắm cũng quằn: tục ngữ, ý nói kẻ yếu bị chèn ép mãi cũng có lúc vùng lên.
- Mùi hôi đến nỗi thành câu ca, tính nhí nhắt đã nên câu ví: ám chỉ các cách nói “hôi như chuột chù”, “nhí nhắt như chuột nhắt”.
- Ông Cống, ông Đồ, ông Nghè: ông Cống là người đỗ thi Hương (cử nhân); ông Đồ là người học chữ Nho, thường đi dạy học; ông Nghè là người đỗ tiến sĩ. Tác giả chơi chữ: con chuột cống được “phong” ngang bậc ông Cống, đứng trên ông Đồ.
- Làng dài răng: cách gọi đùa làng chuột, loài có răng cửa dài.
- Nhạc: chuông nhỏ, lục lạc đeo ở cổ súc vật.
- Ông Miu: cách gọi con mèo theo tiếng kêu “meo, miu”.
- Ở chiếu trên: được ngồi hàng chiếu trên khi làng họp ở đình, tức là có vai vế.
- Ụt ịt: nói lúng búng, ậm ừ trong miệng.
- Lệ làng: phép tắc, quy ước của làng mà ai cũng phải theo.
- Bon: lăn tròn đi mất.
Ý nghĩa truyện Đeo nhạc cho mèo
Ý kiến hay mà không làm được thì vô ích
Sáng kiến buộc nhạc vào cổ mèo nghe rất có lí: nghe tiếng nhạc là biết đường tránh. Cả làng đồng thanh tán thưởng, kiếm được nhạc rồi lại họp hành hớn hở. Thế nhưng không ai tính tới câu hỏi quan trọng nhất — ai sẽ đến gần mèo để buộc? Truyện chế giễu những kế hoạch đẹp trên lời nói nhưng thiếu điều kiện thực hiện, và nhắc người đọc: trước khi bàn việc lớn, phải tính xem mình có làm nổi hay không.
Việc khó bị đẩy dần xuống người thấp cổ bé họng
Làng chuột thực chất là bức tranh thu nhỏ của làng xã ngày trước. Ông Cống — người khởi xướng và có chức sắc — viện vai vế để thoái thác, đẩy sang anh Nhắt. Anh Nhắt lanh lợi lại dùng lí lẽ “ở chiếu trên” để đẩy tiếp sang anh Chù. Anh Chù, kẻ “đầy tớ làng”, không có lí do gì để chối nên đành nhận. Chuỗi đùn đẩy ấy phơi bày thói quen của kẻ có quyền: bày việc thì nhanh, gánh việc thì lùi, và cái khó, cái nguy luôn rơi xuống đầu người yếu thế nhất.
Giọng kể châm biếm đặc sắc
- Người kể chen vào những lời bình ngắn như “Ấy mới khốn!”, “Ấy mới hay!”, “Ấy mới không có gì lạ!” — vừa dí dỏm vừa lộ thái độ mỉa mai.
- Mỗi con chuột được gắn với một nét tính cách và một bậc trong làng (béo tốt, oai vệ; nhanh nhảu, láu cá; chậm chạp, thật thà), khiến truyện vừa là chuyện loài vật vừa là chuyện người.
- Kết truyện quay về điểm xuất phát: chuột vẫn sợ mèo như cũ, cái nhạc lăn đi đâu không ai hay. Cả cuộc họp rầm rộ hóa ra chẳng thay đổi được gì.
Bài học cho hôm nay
Trong lớp học hay nơi làm việc, kiểu “đeo nhạc cho mèo” xuất hiện mỗi khi một nhóm biểu quyết rất nhanh cho một ý tưởng nhưng không phân công người chịu trách nhiệm. Muốn kế hoạch thành công cần ba điều: ý tưởng khả thi, người đề xuất sẵn sàng góp sức, và việc khó được chia công bằng chứ không dồn cho người ít tiếng nói nhất.
Nguồn gốc truyện Đeo nhạc cho mèo
Văn bản ở trên là bản kể của Ôn Như Nguyễn Văn Ngọc (1890–1942), nhà giáo và nhà nghiên cứu văn hóa, người dày công sưu tầm truyện cổ, tục ngữ, ca dao bằng chữ quốc ngữ (bộ Truyện cổ nước Nam là công trình nổi tiếng của ông). Vì ông mất năm 1942, bản kể đã hết thời hạn bảo hộ và được chép lại ở đây theo Wikisource tiếng Việt.
Ý tưởng “đeo chuông cho mèo” không chỉ có ở Việt Nam. Ở châu Âu, một trong những bản sớm nhất nằm trong tập dụ ngôn của Odo xứ Cheriton viết khoảng năm 1200; truyện thường bị gán cho Aesop nhưng thực ra chỉ được ghi lại từ thời Trung cổ. La Fontaine đưa câu chuyện vào tập ngụ ngôn của mình với nhan đề Conseil tenu par les rats (quyển II, bài 2), và tiếng Anh còn có thành ngữ “bell the cat” chỉ một nhiệm vụ ai cũng thấy cần nhưng chẳng ai dám nhận. Bản tiếng Việt khác ở chỗ gắn từng con chuột với một hạng người trong làng xã, nên tiếng cười châm biếm sắc hơn.
Truyện Đeo nhạc cho mèo trong sách giáo khoa
Truyện từng được học trong sách Ngữ văn 6 tập một theo chương trình cũ, có năm câu hỏi đọc hiểu về cuộc họp làng chuột và tính cách từng nhân vật. Ba bộ sách mới (Kết nối tri thức, Chân trời sáng tạo, Cánh diều) không chọn truyện làm văn bản đọc chính, nhưng truyện vẫn thường xuất hiện làm ngữ liệu đọc hiểu trong các đề luyện tập về truyện ngụ ngôn. Có thể ôn kèm soạn bài Ếch ngồi đáy giếng và tóm tắt Đẽo cày giữa đường để nắm đặc điểm thể loại.
Câu hỏi thường gặp
Ai là người đề xuất đeo nhạc cho mèo?
Đó là ông Cống (chuột cống). Trớ trêu thay, khi làng cắt chính ông đi buộc nhạc, ông là người thoái thác đầu tiên.
Vì sao cuối cùng chuột Chù phải đi đeo nhạc?
Vì Chù là “đầy tớ làng”, đứng thấp nhất và không đủ vai vế để từ chối; ông Cống còn bảo mèo chẳng thèm vờn kẻ hôi hám như Chù, nên cứ thế mà đi.
Có những truyện nào cùng chủ đề chuột và mèo?
Bạn có thể đọc tiếp Chuột nhà và chuột đồng, Cái bẫy chuột, truyện cổ tích Sự tích Mèo và Chuột, hoặc truyện cùng lô Thầy bói xem voi.