Đẽo cày giữa đường là thành ngữ chê kiểu làm việc không có chủ kiến: ai góp ý gì cũng nghe, nghe xong lại đổi, rốt cuộc hỏng việc và mất trắng công sức. Thành ngữ đẽo cày giữa đường rút ra từ truyện ngụ ngôn cùng tên trong sách Ngữ văn 7, kể về một người thợ mộc mở hàng đẽo cày ngay bên đường cái.
| Nghĩa | Làm việc thiếu chủ kiến, nghe theo mọi lời bàn ra tán vào nên hỏng việc |
| Loại | Thành ngữ, gốc từ truyện ngụ ngôn dân gian Việt Nam |
| Sắc thái | Chê trách; có khi dùng để tự giễu |
| Gần nghĩa | Ba phải; lắm thầy thối ma (nhìn từ phía người góp ý) |
Đẽo cày giữa đường: ai qua cũng bàn
Hình ảnh trong thành ngữ rất cụ thể. Đẽo cày là việc của thợ mộc, cần tay nghề và cần biết người cày ruộng muốn gì. Đem việc ấy ra làm ngay giữa đường, nơi người qua kẻ lại, thì ai đi ngang cũng có thể dừng chân nói vài câu. Người không có chính kiến sẽ thấy câu nào cũng có lý.
Vì vậy thành ngữ không chê việc nghe góp ý. Nó chê việc nghe mà không lọc, không đối chiếu với mục đích của chính mình. Người ta hay dùng nó làm cả một câu nhận xét:
- Bản thiết kế áp phích sửa đến lần thứ bảy theo ý từng thành viên, giờ chẳng ra kiểu gì. Đúng là đẽo cày giữa đường.
- Mỗi người chỉ một quán, cả nhóm đi lòng vòng đến chín giờ tối vẫn chưa ăn: đẽo cày giữa đường cả rồi.
- Lập kế hoạch ôn thi thì tự quyết khung chính, đừng để thành đẽo cày giữa đường vì đọc mạng thấy ai mách gì cũng làm theo.
Ba trăm quan tiền gỗ và đàn voi chẳng thấy đâu
Truyện kể một người thợ mộc dốc ba trăm quan tiền mua gỗ về đẽo cày bán, cửa hàng mở ở ven đường. Người qua đường thứ nhất bảo phải đẽo cho cao, cho to thì mới dễ cày; anh cho là phải và làm theo. Người sau lại bảo phải nhỏ hơn, thấp hơn mới dễ cày; anh lại cho là phải.
Đến khi có người bảo trên miền núi người ta đang khai hoang và cày toàn bằng voi, anh liền đẽo một loạt cày to gấp mấy lần thường lệ, mong bán đắt. Ngày qua tháng lại, không ai mua, cũng chẳng thấy voi nào đi cày. Gỗ hỏng hết, vốn liếng mất sạch, người thợ mộc mới biết dễ nghe người là dại thì đã muộn.
Cái hay của truyện nằm ở chỗ ba lời khuyên đều nghe được. Cày cao to hay nhỏ thấp đều có người cần; chỉ có người thợ là không biết mình làm cày cho ai. Câu hỏi đọc hiểu và cách chia bố cục truyện có ở bài soạn truyện người thợ mộc đẽo cày. Đọc kĩ hơn về cách loại truyện này mượn chuyện nhỏ để nói bài học lớn, xem đặc trưng của thể truyện ngụ ngôn.
Nghe góp ý đến đâu thì vừa?
Đề nghị luận hay hỏi: trước nhiều ý kiến khác nhau, em sẽ làm thế nào? Một hướng triển khai gọn:
- Khẳng định giá trị của lắng nghe. Không ai biết hết; lời góp ý đúng lúc giúp tránh sai lầm.
- Chỉ ra mặt trái của việc nghe tất cả. Người thợ mộc không thiếu thông tin, anh thiếu tiêu chí để chọn. Ý kiến càng nhiều mà không có mục tiêu thì càng rối.
- Đưa ra cách lọc. Người góp ý có hiểu việc này không? Lời khuyên có hợp với mục đích của mình không? Mình đã thử, đã kiểm chứng chưa?
- Phân biệt có chủ kiến với bảo thủ. Có chủ kiến là biết mình muốn gì nhưng vẫn sẵn lòng sửa khi có lý do xác đáng.
Ý thứ tư có thể dựa vào bài phân tích người có chính kiến khác người cố chấp để lấy thêm dẫn chứng.
Ba phải, lắm thầy thối ma và các câu đứng gần
| Cách nói | Nghĩa | So với đẽo cày giữa đường |
|---|---|---|
| Ba phải | Ai nói gì cũng cho là phải, không có ý kiến riêng | Gần nhất, nhưng chỉ tả tính người, không nói tới hậu quả |
| Lắm thầy thối ma | Nhiều người bàn ra tán vào thì hỏng việc | Nhìn từ phía những người góp ý, không phải người làm |
| Gió chiều nào che chiều ấy | Đổi thái độ theo hoàn cảnh để có lợi | Khác hẳn: người này tính toán, còn người thợ mộc thì cả tin |
| Có chủ kiến, kiên định | Giữ được ý mình sau khi đã cân nhắc | Trái nghĩa |
Một lỗi hiểu sai hay gặp: nhiều bạn đọc “giữa đường” thành “giữa chừng” rồi dùng thành ngữ này cho việc bỏ dở. Viết “Cậu ấy học đàn được hai tháng thì đẽo cày giữa đường” là sai nghĩa; trường hợp đó phải nói “bỏ dở giữa chừng” hoặc “đầu voi đuôi chuột”. “Giữa đường” ở đây là đường cái, nơi ai đi qua cũng góp được một câu.
Đẽo cày giữa đường trong đề văn lớp 7
Đẽo cày giữa đường nghĩa là gì khi đặt vào một câu?
Là lời nhận xét một việc hỏng vì người làm nghe theo quá nhiều ý kiến, không tự quyết. Ví dụ: “Bài thuyết trình sửa theo ý từng người đến mức lạc đề, đúng là đẽo cày giữa đường.”
Đẽo cày giữa đường là thành ngữ hay tục ngữ?
Là thành ngữ. Nó là một cụm từ cố định dùng để gọi tên, nhận xét một kiểu hành động, chưa thành một câu trọn vẹn nêu kinh nghiệm như tục ngữ.
Truyện Đẽo cày giữa đường khuyên người đọc điều gì?
Làm việc gì cũng cần có hiểu biết và chủ kiến; lắng nghe ý kiến người khác nhưng phải biết chọn lọc. Truyện cũng nhắc rằng mất phương hướng thì công sức và tiền của bỏ ra đều thành phí phạm.
Viết đoạn văn có dùng thành ngữ đẽo cày giữa đường thế nào?
Chọn một tình huống quen, kể ngắn diễn biến đổi ý liên tục, rồi đặt thành ngữ ở câu nhận xét. Ví dụ: “Lớp em định trang trí góc học tập. Bạn thì muốn màu xanh, bạn lại thích màu hồng, cả lớp sơn rồi lại sửa. Cuối tuần, góc ấy vẫn loang lổ, cô chủ nhiệm cười bảo chúng em đẽo cày giữa đường.”