Con ngỗng đẻ trứng vàng là truyện ngụ ngôn Aesop ngắn gọn nhưng nổi tiếng bậc nhất về lòng tham: vì muốn có tất cả ngay lập tức, người chủ giết luôn con vật mang lại của cải cho mình mỗi ngày. Bài viết kể lại truyện sát bản gốc, kèm phân tích ý nghĩa, nguồn gốc và bản gà đẻ trứng vàng của La Fontaine.
Truyện Con ngỗng đẻ trứng vàng
Có hai vợ chồng nhà kia gặp được vận may hiếm có: họ nuôi một con ngỗng, ngày nào nó cũng đẻ cho họ một quả trứng bằng vàng.
May là thế, nhưng chẳng bao lâu hai vợ chồng đã thấy mình giàu lên chậm quá. Họ bàn với nhau: con ngỗng đẻ ra vàng thì trong bụng nó ắt phải chứa đầy vàng. Chi bằng giết quách nó đi, lấy trọn cả kho vàng một lần cho xong.
Nghĩ là làm. Nhưng khi mổ con ngỗng, họ chỉ thấy ruột gan như mọi con ngỗng khác, chẳng có lấy một mẩu vàng.
Thế là hai vợ chồng chẳng giàu ngay được như mong ước, mà từ đó cũng mất luôn quả trứng vàng mỗi ngày.
Tham nhiều thì mất cả.
Kể theo ngụ ngôn Aesop (bản tiếng Anh của V. S. Vernon Jones, 1912)
Ghi chú: truyện được kể lại bằng lời mới theo nguyên tác Aesop (bản tiếng Anh đã hết bảo hộ), không chép bản dịch tiếng Việt hiện đại nào.
Ý nghĩa truyện Con ngỗng đẻ trứng vàng
Lòng tham làm mờ lý trí
Hai vợ chồng không nghèo, cũng không gặp hoạn nạn gì. Họ có một quả trứng vàng mỗi ngày, tức là một nguồn của cải đều đặn mà ai cũng mơ. Thứ đẩy họ tới quyết định dại dột chỉ là cảm giác “giàu chậm quá”. Truyện chỉ ra rằng lòng tham không đến từ cái thiếu, mà từ chỗ không biết thế nào là đủ.
Suy luận sai từ một mong muốn
Câu “đẻ ra vàng thì trong bụng ắt có vàng” nghe hợp lý với người đang thèm của, nhưng không dựa trên điều gì đã kiểm chứng. Họ tin vì muốn tin. Đó là kiểu suy nghĩ ta vẫn gặp hôm nay: dồn hết tiền vào một lời mời “lãi gấp đôi trong một tháng”, hay vắt kiệt sức một nhân viên giỏi đến khi họ nghỉ việc. Con ngỗng là hình ảnh của mọi nguồn lợi cần được nuôi dưỡng chứ không thể vắt cạn trong một lần.
Kiên nhẫn là một kiểu giàu có
Kết cục của truyện rất gọn: họ mất cả hai thứ, cả giấc mơ giàu ngay lẫn quả trứng mỗi sáng. Người xưa đúc kết điều này bằng câu “tham thì thâm”. Muốn bền thì phải chờ, và biết quý cái mình đang có.
Nguồn gốc truyện Con ngỗng đẻ trứng vàng
Truyện có trong kho ngụ ngôn Aesop (số 87 trong bảng phân loại Perry). Bản tiếng Anh của Vernon Jones (1912) là con ngỗng, còn bản của Townsend (1867) và bài thơ La Poule aux œufs d’or của La Fontaine (quyển V, bài 13) lại là con gà mái. Vì thế ở Việt Nam, Trương Minh Ký (1886) và Nguyễn Văn Vĩnh đều dịch thành “Gà đẻ trứng vàng”; bản thơ của Nguyễn Văn Vĩnh mở đầu bằng câu “Tham thì thâm, cổ-nhân dạy thế”. Từ truyện này, tiếng Anh có thành ngữ kill the goose that lays the golden eggs (giết con ngỗng đẻ trứng vàng), chỉ việc vì cái lợi trước mắt mà phá hỏng nguồn lợi lâu dài.
Cần phân biệt truyện này với truyện cổ tích Grimm “Con ngỗng vàng”, trong đó chàng út được con ngỗng có lông vàng và ai chạm vào ngỗng đều bị dính chặt; hai truyện chỉ trùng hình ảnh con ngỗng. Về người kể ngụ ngôn Hy Lạp, xem bài tác giả Ê-dốp; các truyện Aesop khác trên Văn VN có Chú bé chăn cừu và Sư tử và chuột.
Câu hỏi thường gặp
Truyện Con ngỗng đẻ trứng vàng muốn nói điều gì?
Truyện phê phán lòng tham và sự nóng vội: muốn có tất cả ngay thì có khi mất luôn cái đang có. Bài học gần với câu “tham thì thâm” của người Việt.
Gà đẻ trứng vàng và Con ngỗng đẻ trứng vàng có phải một truyện?
Đúng vậy, đó là cùng một ngụ ngôn Aesop. Có bản kể là ngỗng, có bản là gà mái; La Fontaine chọn gà mái nên các bản dịch thơ La Fontaine ra tiếng Việt gọi là “Gà đẻ trứng vàng”. Cùng mạch phê phán thói xấu, bạn có thể đọc thêm truyện Ve sầu và kiến.