Láu cá là nhanh trí và nhiều mẹo vặt, hay xoay xở để phần lợi nhỏ nghiêng về mình. Đây là tính từ khẩu ngữ, sắc thái chê nhẹ: nói người lớn láu cá là trách họ khôn vặt, còn nói một đứa trẻ láu cá thì nhiều khi vừa mắng vừa buồn cười. Dân gian còn kéo dài thành láu cá láu tôm cho thêm phần châm chọc.
| Nghĩa ngắn | Láu, lắm mẹo vặt, hay giở trò để được lợi nhỏ |
| Loại từ | Tính từ, dùng trong khẩu ngữ |
| Sắc thái | Chê nhẹ; với trẻ con có khi mang ý trêu yêu |
| Gần nghĩa | Láu lỉnh, khôn lỏi, ranh mãnh, tinh quái |
Láu cá: cái khôn chạy trước cái thật
Gốc của láu cá là chữ láu. Theo từ điển, láu là đầu óc chạy nhanh, tính toán lẹ, có điều cái nhanh ấy chỉ dồn vào việc kiếm chút lợi riêng. Thêm chữ “cá” vào, từ không đổi nghĩa mà nghe đậm và bông lơn hơn. Vì sao lại là cá thì chưa có cách giải thích chắc chắn; cặp láu cá láu tôm cho thấy người nói chỉ mượn tên con vật cho câu có vần, có nhịp.
Hai nét cần nhớ khi dùng từ này:
- Cái nhanh trí là thật. Người láu cá không chậm chạp; họ nhìn ra kẽ hở rất sớm và nghĩ ra cách lách qua.
- Cái đích là lợi vặt. Mẹo của họ thường dùng để né việc, chiếm phần hơn, đổ lỗi khéo, chứ không nhằm giải quyết chuyện lớn. Vì thế từ này luôn có chút mỉa mai.
Mấy câu đặt trong những ngữ cảnh khác nhau:
- Trong nhà: Thằng út láu cá lắm, rửa bát thì kêu đau tay, chơi điện tử thì khỏe re.
- Ở lớp: Bạn ấy láu cá chép đáp án vào thước kẻ, bị cô phát hiện ngay đầu giờ.
- Ngoài chợ: Đừng mua chỗ bà hàng láu cá ấy, cân lúc nào cũng thiếu vài lạng.
- Lời trêu: Con bé láu cá láu tôm, xin được kẹo của bà rồi lại sang xin ông.
Cuội, con cáo và những nhân vật láu cá quen thuộc
Truyện dân gian Việt Nam có hẳn một nhân vật sống bằng mẹo: chàng Cuội. Một lão trọc phú thách Cuội lừa được lão ra khỏi nhà. Cuội gãi tai bảo ngồi trong nhà có phòng bị thì chịu, chứ lão ra đứng ngoài cổng thì mới có cách lừa vào. Lão vội chạy ra cổng, và thế là đã bị lừa. Mẹo ấy không cần sức, chỉ cần đọc trúng tính hiếu thắng của người kia, đúng kiểu láu cá. Đầu đuôi câu chuyện có ở bài truyện Nói dối như Cuội.
Truyện ngụ ngôn thì hay giao vai láu cá cho con cáo. Trong truyện con cáo mất đuôi gọi cả làng họp, con cáo trót để đuôi lại trong bẫy liền diễn thuyết rằng đuôi vừa nặng vừa nguy hiểm, khuyên cả bầy về cắt đuôi đi. Nó nói nghe rất có lí, nhưng cái lí ấy được dựng lên chỉ để che chuyện xấu hổ của riêng nó.
Hai câu chuyện cho thấy mặt hay và mặt dở của láu cá cùng lúc. Người nghe bật cười vì cái mẹo khéo, rồi ngẫm lại thì thấy người bị thiệt luôn là người tin lời.
Láu cá, láu lỉnh, lém lỉnh, khôn lỏi khác nhau thế nào?
| Từ | Sắc thái | Hay nói về |
|---|---|---|
| Láu cá | Chê nhẹ, có chút mỉa mai; nhiều mẹo vặt để được lợi nhỏ | Trẻ con, người buôn bán, người hay né việc |
| Láu lỉnh | Nhẹ hơn láu cá; nhanh nhảu, tinh nghịch | Trẻ con, nhân vật truyện cười |
| Lém lỉnh | Thường là khen; lanh miệng, ứng đáp nhanh | Trẻ con, người dẫn chuyện duyên dáng |
| Khôn lỏi | Chê rõ; chỉ lo phần mình, bất chấp người khác | Người lớn trong công việc, tập thể |
| Ranh mãnh, tinh quái | Ma lanh, khó đoán, có khi nghịch ngợm | Ánh mắt, nụ cười, đứa trẻ nghịch |
Có thể xếp các từ theo độ nặng: lém lỉnh gần với lời khen, láu lỉnh và láu cá ở giữa, khôn lỏi là lời chê thẳng. Nếu muốn khen một đứa trẻ nhanh miệng mà dễ thương, hãy chọn chữ khác; sắc thái đó được bàn ở bài giải nghĩa chữ lém lỉnh. Còn khi cái mẹo vặt đã thành thói ích kỷ trong tập thể, từ đúng hơn là khôn lỏi, xem bài khôn lỏi khác khôn ngoan thế nào.
Trái nghĩa với láu cá là thật thà, chất phác, ngay thẳng; ở mức trêu đùa thì có khờ khạo, ngây ngô.
Một lỗi hay gặp là viết láu cá vào bài văn để khen nhân vật thông minh. Viết “Trạng Quỳnh rất láu cá” là đã kéo nhân vật xuống hàng người khôn vặt; muốn khen tài ứng đối thì nên dùng “nhanh trí”, “hóm hỉnh”.
Bị gọi là láu cá thì nên vui hay buồn?
Láu cá nghĩa là gì?
Là nhanh trí nhưng dùng cái nhanh trí ấy vào mẹo vặt, để tránh việc hoặc được phần hơn. Từ này dùng trong lời nói hằng ngày, ít gặp trong văn viết trang trọng.
Láu cá là khen hay chê?
Chủ yếu là chê, nhưng chê nhẹ. Khi người lớn nói với trẻ nhỏ, kèm nụ cười, nó có thể thành lời trêu yêu. Nói về người lớn trong công việc thì gần như luôn là lời trách.
Láu cá láu tôm là gì?
Là cách nói kéo dài của láu cá, thêm “láu tôm” cho có vần và tăng ý châm chọc. Nghĩa không khác láu cá, chỉ nghe tếu hơn.
Láu cá tiếng Anh là gì?
Có thể dịch là sly, crafty hoặc wily; với trẻ con tinh nghịch, cheeky gần sắc thái hơn. Không từ nào trùng khít, nên chọn theo ngữ cảnh.