Đêm nay Bác không ngủ của Minh Huệ là văn bản đọc mở đầu Bài 7 (Thơ có yếu tố tự sự, miêu tả) trong sách Ngữ văn 6 Cánh diều, tập hai. Bài viết tổng hợp những gì em cần nắm trước giờ học và khi ôn tập: diễn biến câu chuyện trong bài thơ, đôi nét về nhà thơ, hoàn cảnh ra đời, thể thơ, ngôi kể, cách chia đoạn, những điểm đặc sắc về nội dung, nghệ thuật cùng sơ đồ tư duy.
Nội dung văn bản Đêm nay Bác không ngủ
Bản in trong SGK gồm 16 khổ, 64 dòng thơ năm chữ; trước dòng 37 có dấu chấm lửng cho biết một đoạn đã được lược. Bài thơ còn được bảo hộ bản quyền, nên dưới đây chỉ tóm lược diễn biến theo mạch kể; toàn văn em đọc trong SGK.
Khổ 1 – 5: lần đầu anh đội viên tỉnh giấc. Đêm đã khuya, anh đội viên chợt thức và thấy Bác vẫn ngồi lặng bên bếp lửa với vẻ mặt “trầm ngâm”, trong khi mưa rừng rả rích và căn lều tranh tả tơi. Anh nhìn Bác mà thương trào lên, thấy Bác như người Cha tóc bạc đang đốt lửa sưởi cho các chiến sĩ. Bác còn lần lượt kéo chăn đắp cho mọi người, nhón chân thật khẽ để không ai giật mình. Trong cơn mơ màng, anh thấy bóng Bác lớn lao, ấm hơn ngọn lửa.
Khổ 6 – 9: cuộc hỏi đáp và nỗi lo của người lính. Anh thì thầm hỏi Bác vì sao chưa ngủ, có lạnh không. Bác chỉ khuyên anh cứ ngủ ngon để mai còn đánh giặc. Anh vâng lời nhắm mắt nhưng lòng bồn chồn, sợ Bác ốm, bởi chiến dịch còn dài, đường rừng lắm dốc mà Bác thức suốt thì lấy đâu ra sức.
Khổ 10 – 15: lần thức dậy thứ ba và lời giãi bày của Bác. Gần sáng, anh tỉnh giấc lần nữa, giật mình vì Bác vẫn ngồi im, chòm râu không động. Anh nài nỉ Bác đi nghỉ. Lúc này Bác mới nói thật lòng: Bác không yên giấc vì nghĩ đến đoàn dân công phải nằm giữa rừng, lấy lá làm chiếu, lấy áo làm chăn giữa đêm mưa; càng thương càng nóng ruột, chỉ mong trời sáng. Hiểu ra tấm lòng ấy, anh đội viên sung sướng ngồi dậy thức cùng Người.
Khổ 16: lời khẳng định của nhà thơ. Bài thơ khép lại bằng bốn dòng giản dị mà đầy sức nặng:
Đêm nay Bác ngồi đó
Đêm nay Bác không ngủ
Vì một lẽ thường tình
Bác là Hồ Chí Minh
Thông tin tác giả Minh Huệ
Minh Huệ là bút danh của nhà thơ Nguyễn Đức Thái (1927 – 2003), người Bến Thủy (nay là một phần của thành phố Vinh, Nghệ An). Từ giữa năm 1945 ông đã hoạt động trong Việt Minh, góp sức vào cuộc khởi nghĩa giành chính quyền ở quê nhà trong Cách mạng tháng Tám. Những năm kháng chiến chống Pháp, ông làm tuyên truyền, báo chí, văn nghệ ở Nghệ An và Liên khu Bốn.
Sau kháng chiến, ông tiếp tục đi học, theo ngành Văn, năm 1957 được kết nạp vào Hội Nhà văn Việt Nam. Ông nhiều năm gắn bó với công tác văn hóa, văn nghệ của quê hương, từng đứng đầu Hội Văn nghệ Nghệ Tĩnh.
Ông bắt đầu sáng tác thơ trong những năm chống Pháp; Đêm nay Bác không ngủ, viết khi ông mới ngoài hai mươi tuổi, trở thành tác phẩm làm nên tên tuổi ông. Ba tập thơ gồm Tiếng hát quê hương (1959), tập Đất chiến hào (1970) và Đêm nay Bác không ngủ (1985) đã đem về cho ông Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật.
Thơ Minh Huệ mộc mạc, chân thành, gần với lời ăn tiếng nói của người dân lao động. Ông viết nhiều về quê hương, người lính và đặc biệt thành công ở đề tài Bác Hồ.
Thông tin tác phẩm Đêm nay Bác không ngủ
Đêm nay Bác không ngủ được sáng tác năm nào?
Minh Huệ viết bài thơ năm 1951, giữa cuộc kháng chiến chống Pháp, lúc ông 24 tuổi.
Hoàn cảnh sáng tác bài thơ
Chất liệu của bài thơ là một chuyện có thật xảy ra hồi chiến dịch Biên giới thu đông năm 1950. Đây là chiến dịch lớn đầu tiên do quân ta chủ động mở, và Bác Hồ đã trực tiếp lên mặt trận để theo dõi, chỉ đạo. Minh Huệ không chứng kiến đêm ấy. Theo tư liệu được SGK giới thiệu ở phần Chuẩn bị, vào một đêm mùa đông năm 1950 bên dòng sông Lam, nhà thơ được một người bạn làm công tác bảo vệ kể về những ngày Bác ra mặt trận, có cả chuyện Bác thức suốt đêm trong lán bộ đội. Xúc động trước câu chuyện, ông viết thành bài thơ.
Thể loại và phương thức biểu đạt
- Thể thơ: năm chữ, mỗi khổ bốn dòng, chủ yếu gieo vần liền (vần chân), nhịp 2/3 hoặc 3/2.
- Đặc điểm: xếp vào nhóm thơ có yếu tố tự sự, miêu tả – có nhân vật, sự việc, lời thoại như một câu chuyện.
- Phương thức biểu đạt: kể chuyện là chính, kết hợp miêu tả và biểu cảm.
Ngôi kể, nhân vật
Câu chuyện được kể ở ngôi thứ ba (người kể gọi nhân vật là “anh đội viên”), nhưng mọi việc đều hiện ra qua đôi mắt và tâm trạng người đội viên. Câu chuyện xoay quanh Bác Hồ cùng người đội viên trẻ; bên cạnh đó có các chiến sĩ đang ngủ trong lều và đoàn dân công được nhắc đến trong lời của Bác.
Bố cục Đêm nay Bác không ngủ có mấy phần?
Văn bản trong SGK có thể chia làm 3 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến dòng 36): lần đầu anh đội viên thức giấc – hình ảnh Bác bên bếp lửa, cuộc hỏi đáp và nỗi lo của anh.
- Phần 2 (dòng 37 đến dòng 60): gần sáng anh lại tỉnh giấc – anh khẩn khoản mời Bác nghỉ, Bác giãi bày lí do mình thức, anh ở lại thức cùng Bác.
- Phần 3 (khổ cuối): suy nghĩ, lời ngợi ca về Bác.
Giá trị nội dung
Kể lại một đêm Bác thức trắng giữa chiến dịch, bài thơ ngợi ca tình thương bao la Bác dành cho bộ đội, dân công; cùng lúc, bài thơ bày tỏ lòng kính yêu, cảm phục, niềm hạnh phúc của người chiến sĩ được ở bên lãnh tụ. Bài thơ cũng gợi lên những gian khổ của cuộc kháng chiến chống Pháp: mưa rừng, lều tranh, đường dài, dân công ngủ ngoài trời.
Giá trị nghệ thuật
- Kể chuyện bằng thơ: có tình huống, diễn biến, lời đối thoại; cảm xúc tăng dần theo các lần anh đội viên tỉnh giấc.
- Thể thơ năm chữ, vần liền, giọng thơ nhẹ nhàng, tha thiết như lời tâm tình.
- Chi tiết miêu tả chân thực, giàu sức gợi: bếp lửa, mái tóc bạc, bước chân nhón nhẹ, chòm râu im phăng phắc.
- Từ láy gợi hình (lồng lộng, xơ xác, phăng phắc, trầm ngâm, lâm thâm); ẩn dụ “người Cha”; so sánh bóng Bác với ngọn lửa; điệp ngữ lặp lại nhan đề ba lần.
Ý nghĩa nhan đề
Nhan đề nêu đúng sự việc trung tâm: một đêm Bác thức trắng. Câu nhan đề được lặp lại ba lần trong bài, mỗi lần mang một sắc thái: ngạc nhiên, lo lắng, rồi thành lời khẳng định. Từ “đêm nay” nói về một đêm cụ thể, nhưng gợi người đọc nghĩ tới vô vàn đêm thức khác của Bác vì dân, vì nước.
Sơ đồ tư duy Đêm nay Bác không ngủ
Sơ đồ dưới đây tóm lược sáu ý chính cần nhớ về tác giả và tác phẩm.
Tóm tắt bài thơ Đêm nay Bác không ngủ
Hai đoạn tóm tắt ngắn giúp em nắm nhanh mạch truyện của bài thơ.
Mẫu 1 – Tóm tắt Đêm nay Bác không ngủ ngắn gọn
Một đêm mưa trên đường đi chiến dịch, Bác Hồ thức trắng trong lán bộ đội, đốt lửa, đắp chăn cho bộ đội. Người đội viên trẻ chốc chốc choàng dậy, lần nào Bác cũng còn ngồi đó, lo lắng mời Bác đi nghỉ. Khi được nghe Bác giãi bày rằng Người lo cho đoàn dân công dầm mưa ngoài rừng, anh xúc động thức cùng Bác đến sáng.
Mẫu 2 – Tóm tắt Đêm nay Bác không ngủ đầy đủ
Giữa những ngày diễn ra chiến dịch Biên giới, có đêm Bác nghỉ cùng một đơn vị bộ đội trong căn lều tranh giữa rừng. Trời mưa lạnh. Nửa đêm, anh đội viên trở mình tỉnh dậy, bắt gặp Bác ngồi trầm tư cạnh bếp lửa, rồi lặng lẽ đi kéo chăn cho các chiến sĩ, bước thật nhẹ. Thương Bác, anh hỏi nhỏ vì sao Bác chưa ngủ; Bác chỉ khuyên anh ngủ để lấy sức đánh giặc. Anh nằm mà không yên, sợ Bác mệt ốm. Lần thứ ba tỉnh dậy, trời gần sáng, Bác vẫn ngồi im, anh tha thiết mời Bác nghỉ. Bác tâm sự rằng Bác lo cho đoàn dân công đang ngủ giữa rừng mưa, không chăn chiếu. Thấu hiểu tình thương của Bác, anh vui sướng thức cùng Bác. Nhà thơ kết bài bằng lời khẳng định: Bác không ngủ vì Bác là Hồ Chí Minh.
Lời kết
Đêm nay Bác không ngủ thuộc số bài thơ về Bác Hồ được nhiều thế hệ yêu mến nhất. Nắm chắc hoàn cảnh ra đời, mạch kể theo các lần thức giấc, bố cục ba phần và những nét nghệ thuật nổi bật sẽ giúp em soạn bài, viết bài cảm nghĩ hoặc kể lại câu chuyện bằng lời văn của mình dễ dàng hơn.
Xem thêm: