Vần liền là cách gieo vần mà những dòng thơ đứng sát nhau hiệp vần với nhau, tiếng cuối dòng trên vừa dứt thì tiếng cuối dòng dưới đã đáp lại ngay. Đối lập với nó là vần cách, khi phải cách ra một dòng mới gặp lại vần. Nhiều bạn còn tìm “vần liền là vần gì” hay “gieo vần liền là gì”; tất cả đều xoay quanh cách nhận ra những cặp vần đi sát nhau này.
| Khái niệm | Vần được gieo liên tiếp ở các dòng thơ kề nhau |
| Thuộc | Cách phân loại vần theo quan hệ giữa các dòng (cùng trục với vần cách) |
| Dấu hiệu nhận biết | Tiếng cuối dòng 1 vần với dòng 2, dòng 3 vần với dòng 4… |
| Hiệu quả | Nhịp dồn, gần, dễ thuộc; hợp đồng dao, thơ bốn chữ, thơ năm chữ |
| Học ở | Ngữ văn 6, bài tập làm thơ bốn chữ, năm chữ; ôn lại khi phân tích thể thơ ở các lớp trên |
Vần liền có mặt ở đâu?
Thử đọc to một câu hát ru trẻ con hay một bài vè: các dòng thường dính vào nhau từng đôi, đọc dòng trước là đoán được âm của dòng sau. Cảm giác “ăn khớp” ấy chính là vần liền.
Trong sách Ngữ văn 6 chương trình trước, bài tập làm thơ bốn chữ đặt cạnh nhau một đoạn đồng dao và một đoạn thơ của Tố Hữu, rồi đề bài hỏi học sinh: trong hai đoạn ấy, kiểu vần nào nằm ở đâu? Lời giải ở các sách hướng dẫn hiểu giống nhau. Vần liền và vần cách khác nhau ở khoảng cách: một bên các dòng hiệp vần đứng sát nhau, một bên phải nhảy qua một dòng. Hai khái niệm này dùng lại mỗi khi học sinh tập làm thơ có vần hoặc phân tích nhạc điệu một bài thơ.
Cần nói rõ một điều để khỏi lẫn: liền và cách là cách gọi theo khoảng cách giữa các dòng. Còn vần chân, vần lưng là cách gọi theo vị trí trong một dòng. Hai trục này đi cùng nhau. Một cặp vần có thể vừa là vần chân vừa là vần liền, khi tiếng cuối của hai dòng kề nhau hiệp vần. Nền tảng chung về vần, vần chân và vần lưng có ở bài vần là gì và gieo vần ra sao.
Đếm dòng để nhận ra vần liền
Cách làm nhanh nhất là gán chữ cái cho từng âm vần ở cuối dòng, kiểu các thầy cô hay vẽ trên bảng.
- Đánh số dòng và gạch chân tiếng cuối. Với thơ bốn, năm chữ, vần thường nằm ở đó.
- Đặt kí hiệu. Tiếng cuối dòng 1 mang vần gì thì gọi là A. Dòng nào vần giống thì cũng ghi A; vần mới thì ghi B, C…
- Đọc dãy kí hiệu. Nếu ra AABB (hoặc AAAA), các cặp vần nằm ở dòng kề nhau: đó là vần liền. Nếu ra ABAB, vần nhảy qua một dòng: đó là vần cách.
- Kiểm tra thanh điệu. Hai tiếng hiệp vần thường cùng là thanh bằng (ngang, huyền) hoặc cùng là thanh trắc. “Mây” với “lay” là một cặp bằng; “bước” với “nước” là một cặp trắc.
Vần không cần trùng khít: “xuân” và “sân” chỉ gần nhau vẫn tính là vần thông. Còn lặp đúng một chữ ở cuối hai dòng là điệp từ, không phải vần.
Vần liền, vần cách và vần ôm
Ngoài hai kiểu chính, một số tài liệu dạy làm thơ còn nhắc đến vần ôm: cặp vần ở dòng 1 và dòng 4 “ôm” lấy cặp vần ở dòng 2 và dòng 3. Đặt ba kiểu lên một bảng sẽ dễ so:
| Tiêu chí | Vần liền | Vần cách | Vần ôm |
|---|---|---|---|
| Sơ đồ khổ bốn dòng | AABB | ABAB | ABBA |
| Dòng hiệp vần | 1 – 2, 3 – 4 | 1 – 3, 2 – 4 (có khi chỉ 2 – 4) | 1 – 4, 2 – 3 |
| Cảm giác khi đọc | Nhanh, dồn, như vỗ tay theo nhịp | Thong thả, có chỗ ngừng chờ | Khép lại, tròn khổ |
| Hay gặp ở | Đồng dao, vè, thơ thiếu nhi, câu khẩu hiệu | Thơ bốn chữ, năm chữ, tám chữ, thơ mới | Ít gặp hơn hai kiểu kia |
Trên thực tế, nhà thơ ít khi giữ một kiểu duy nhất. Có bài mở bằng một cặp vần liền rồi chuyển sang vần cách; có khổ chỉ hai dòng chẵn hiệp vần còn hai dòng lẻ để tự do. Khi phân tích, hãy gọi tên đúng từng cặp thay vì vội dán nhãn cả bài.
Những cặp vần liền trong thơ quen thuộc
Hai dòng mở đầu Qua Đèo Ngang
Bước tới Đèo Ngang, bóng xế tà,
Cỏ cây chen đá, lá chen hoa.
Bản trên Wikipedia chép “Bước tới Đèo Ngang”; bản Wikisource chép “Bước xuống Đèo Ngang”. Dị bản ấy không ảnh hưởng đến vần. Tà và hoa ở hai dòng kề nhau cùng vần “a”, tạo thành một cặp vần liền ngay đầu bài. Sau đó vần “a” trở lại ở cuối câu 4, 6, 8 (nhà, gia, ta), tức là cách một dòng mới gặp lại. Luật thơ thất ngôn bát cú vì thế cho ta cả hai kiểu trong cùng một bài: liền ở câu 1 – 2, cách ở những câu chẵn về sau. Âm “a” mở, ngân dài, lặp đều suốt tám câu làm cảnh chiều trên đèo thêm mênh mang. Bài soạn bài thơ Qua Đèo Ngang có phần đọc hiểu đầy đủ.
Khổ hai và khổ ba Đây thôn Vĩ Dạ
Hàn Mặc Tử phối vần rất khéo. Ở khổ hai, tiếng cuối hai dòng đầu là mây và lay: một cặp vần liền, đọc lên nghe như gió và nước đang trôi cùng nhịp. Dòng thứ ba kết bằng một tiếng trắc không hiệp vần, rồi dòng thứ tư trở về với nay, cách một dòng so với lay. Khổ ba lặp lại đúng mô hình ấy với xa, ra liền nhau và đà ở cuối khổ. Khổ đầu thì khác: chỉ lên và điền ở dòng 2 và dòng 4 vần với nhau, một kiểu vần cách rõ ràng. Khi viết bài phân tích, chi tiết này giúp lời bình về nhạc điệu có căn cứ. Văn bản và câu hỏi đọc hiểu có ở bài soạn Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử.
Một khổ đồng dao tự đặt để luyện mắt
Sáng nay trời trong
Em ra bờ sông
Thả con thuyền giấy
Nước trôi đi đấy
Bốn dòng này viết riêng cho bài luyện tập. Trong và sông hiệp vần “ong” (thanh bằng) ở hai dòng kề nhau; giấy và đấy hiệp vần “ây” (thanh trắc) ở hai dòng tiếp theo. Sơ đồ AABB, vần liền trọn khổ. Đổi từ vần bằng sang vần trắc ở nửa sau làm giọng đọc như chùng xuống theo con thuyền trôi xa. Thơ thiếu nhi hay giữ kiểu liền như thế để trẻ đọc một lần là thuộc.
Thực hành nhận biết vần liền
Câu 1: Vần liền khác vần cách ở điểm nào?
Đáp án: Vần liền gieo ở các dòng thơ đứng sát nhau (dòng 1 với dòng 2, dòng 3 với dòng 4). Vần cách gieo ở các dòng không liên tiếp, thường cách nhau một dòng (dòng 2 với dòng 4). Cách nhận biết: ghi sơ đồ vần; AABB là liền, ABAB là cách.
Câu 2: Trong hai câu mở đầu “Qua Đèo Ngang”, cặp vần nào là vần liền? Vần ấy còn xuất hiện ở đâu trong bài?
Đáp án: Cặp tà – hoa ở câu 1 và câu 2 là vần liền, đồng thời là vần chân, vần bằng. Vần “a” còn trở lại ở cuối câu 4, 6, 8 (nhà, gia, ta), nhưng các vị trí ấy cách nhau một câu nên là vần cách.
Câu 3: Xác định sơ đồ vần của khổ thơ tự đặt: “Ve kêu râm ran / Hoa phượng đỏ tràn / Trống trường đã điểm / Bạn ơi, tạm biệt”.
Đáp án: Dòng 1 và 2 hiệp vần “an” (ran – tràn): một cặp vần liền. Dòng 3 và 4 kết bằng điểm và biệt, cùng thanh trắc nhưng khác vần, nên không thành cặp. Sơ đồ là AAxx: khổ thơ chỉ có vần liền ở nửa đầu. Muốn đủ AABB, có thể sửa hai dòng sau thành “Trống trường thong thả / Chia tay mọi ngả” (thả – ngả cùng vần “a”, cùng thanh hỏi).
Câu 4: Viết bốn dòng thơ bốn chữ về mùa mưa, gieo vần liền theo sơ đồ AABB.
Đáp án tham khảo: “Mưa rơi lộp độp / Ếch kêu ồm ộp / Mẹ cất áo vào / Trời tối lúc nào”. Hai dòng đầu vần “ôp” (trắc), hai dòng sau vần “ao” (bằng). Đổi vần sau mỗi cặp giúp đoạn thơ không bị đơn điệu.
Gieo vần liền cho khéo
Vần liền là vần gì, vần chân hay vần lưng?
Vần liền không phải tên của một vị trí trong dòng, mà là cách gọi theo quan hệ giữa các dòng. Trong thơ bốn, năm chữ, vần liền thường rơi vào cuối dòng nên đồng thời là vần chân.
Gieo vần liền là gì?
Là khi viết, ta chủ động cho tiếng cuối của hai dòng kề nhau hiệp vần với nhau. Muốn đổi không khí, sau mỗi cặp có thể chuyển sang vần mới, như sơ đồ AABB.
Thơ lục bát có dùng vần liền không?
Lục bát được phân tích chủ yếu theo vần lưng và vần chân: tiếng cuối câu sáu chữ hiệp với tiếng thứ sáu của câu tám chữ, rồi tiếng cuối câu tám lại hiệp với tiếng cuối câu sáu tiếp theo. Khi làm bài, nên gọi tên theo hai kiểu này, đúng như cách sách giáo khoa vẫn dùng. Các thể thơ khác được tổng hợp ở bài những thể thơ Việt Nam học sinh cần biết.
Bài thơ chỉ có vần liền có bị coi là đơn điệu không?
Với đồng dao, vè, thơ thiếu nhi, vần liền là lợi thế vì dễ đọc, dễ nhớ. Bài thơ dài mà chỉ dùng một vần liền suốt từ đầu đến cuối thì dễ nhàm; người viết thường đổi vần sau mỗi cặp dòng hoặc xen vần cách để tạo chỗ ngừng.