Dấu chấm lửng là dấu câu có ba chấm đặt liền nhau (…), dùng để báo rằng câu văn còn bỏ lửng một phần: danh sách chưa kể hết, lời nói đứt quãng, một chỗ ngừng trước điều bất ngờ hay một đoạn trích bị lược bớt. Người ta còn gọi nó là dấu ba chấm, tiếng Anh là ellipsis. Chữ “lửng” trong tên gọi đã nói gần hết công dụng: câu dừng lại lưng chừng, để người đọc tự điền phần còn lại.
| Khái niệm | Dấu câu gồm ba chấm liền nhau, đánh dấu chỗ câu văn bỏ lửng hoặc bị ngắt |
| Tên khác | Dấu ba chấm |
| Thuộc | Hệ thống dấu câu tiếng Việt |
| Dấu hiệu nhận biết | Đúng ba dấu chấm, viết sát chữ đứng trước |
| Học ở | Ngữ văn 7 (phần Thực hành tiếng Việt), ôn lại trong các bài đọc hiểu |
Dấu chấm lửng là dấu gì?
Nó là một trong những dấu câu “biết nói” nhất của tiếng Việt. Dấu chấm khép câu lại gọn gàng, dấu phẩy chia nhịp, còn dấu chấm lửng thì cố tình để câu chưa khép hẳn. Chỗ trống mà nó để lại có thể là những thứ người viết không cần kể ra, những lời nhân vật không nói nổi, hoặc một khoảng lặng có chủ ý.
Ở chương trình cũ, học sinh lớp 7 học riêng một bài “Dấu chấm lửng và dấu chấm phẩy”. Sách Ngữ văn 7 bộ Chân trời sáng tạo đưa nội dung này vào phần Thực hành tiếng Việt của tập một, kèm các bài tập tìm và nêu công dụng của dấu trong văn bản. Muốn ôn toàn bộ hệ thống dấu câu thì có thể xem bảng tra công dụng từng dấu câu tiếng Việt.
Năm công dụng của dấu ba chấm
Sách giáo khoa và các tài liệu ngữ pháp thống nhất ở năm công dụng chính dưới đây. Một dấu chấm lửng trong bài đọc hiểu gần như luôn rơi vào một trong năm ô này.
| Công dụng | Ví dụ tự đặt |
|---|---|
| 1. Báo còn nhiều thứ cùng loại chưa kể ra | Chợ Tết bán đủ thứ: bánh chưng, giò lụa, mứt gừng, hoa đào… |
| 2. Thể hiện lời nói bỏ dở, ngập ngừng hoặc đứt quãng | “Con… con xin lỗi mẹ… con không cố ý…” |
| 3. Kéo giãn nhịp câu, chuẩn bị cho một chi tiết bất ngờ, hài hước hoặc mỉa mai | Cả buổi sáng ngồi vào bàn, cuối cùng nó viết được… cái tên. |
| 4. Đánh dấu chỗ lược bớt khi trích dẫn | Khi trích một đoạn văn dài, phần bỏ qua được thay bằng […] |
| 5. Mô phỏng âm thanh kéo dài hoặc ngắt quãng | Tiếng còi tàu: “Tu… u… u…” |
Công dụng thứ nhất hay đi cùng biện pháp liệt kê và các kiểu liệt kê; khi ấy dấu phẩy đứng trước dấu chấm lửng (hoặc dấu chấm lửng đứng ngay sau từ cuối của chuỗi). Công dụng thứ hai và thứ ba là hai công dụng hay được hỏi nhất trong đề đọc hiểu, vì chúng gắn với tâm trạng nhân vật và giọng điệu tác giả.
Nhận ra và viết đúng dấu chấm lửng
- Đếm số chấm. Dấu chấm lửng có đúng ba chấm. Hai chấm hay bảy, tám chấm liền nhau như hay thấy trong tin nhắn đều không phải cách viết chuẩn.
- Nhìn khoảng cách. Ba chấm viết sát vào chữ đứng trước, sau đó mới cách một khoảng trắng rồi viết tiếp: buồn quá… thôi đi ngủ. Đừng để dấu “lơ lửng” giữa hai khoảng trắng.
- Xem nó đứng ở đâu. Cuối một chuỗi liệt kê là công dụng 1; giữa lời thoại là công dụng 2; ngay trước một từ “chốt” ở cuối câu thường là công dụng 3; nằm trong ngoặc vuông hay ngoặc đơn giữa đoạn trích là công dụng 4.
- Nghe giọng đọc. Đọc to câu văn. Nếu tới dấu ba chấm mà giọng tự nhiên chùng xuống, ngừng lại hay kéo dài, ta đang gặp đúng dấu chấm lửng.
Khi gõ máy, có thể dùng ký tự ba chấm liền (…) hoặc ba dấu chấm thường; trong bài viết tay thì cứ chấm đủ ba chấm, đều nhau.
Dấu chấm lửng trong Sống chết mặc bay và Lão Hạc
Hai truyện ngắn quen thuộc trong sách Ngữ văn cho thấy dấu chấm lửng làm việc theo hai cách rất khác.
Lời báo tin đứt hơi trước mặt quan phụ mẫu
– Bẩm… quan lớn… đê vỡ mất rồi!
Trong truyện của Phạm Duy Tốn, người nhà quê chạy vào giữa sòng bài, ướt sũng, thở không ra hơi. Hai dấu chấm lửng cắt câu thành ba mẩu, cho ta nghe thấy tiếng thở dốc và nỗi hoảng sợ, cũng như sự rụt rè của dân đen trước quan. Câu nói đứt quãng ấy càng làm nổi lên vẻ dửng dưng của viên quan đang mải ván bài. Đây là công dụng thứ hai: lời nói ngắt quãng vì xúc động, sợ hãi. Phần soạn truyện Sống chết mặc bay của Phạm Duy Tốn có phân tích thêm về đoạn tăng cấp này.
Những khoản tiền cưới kể không hết
nguyên tiền mặt phải một trăm đồng bạc, lại còn cau, còn rượu… cả cưới nữa thì mất đến cứng hai trăm bạc.
Ở Lão Hạc của Nam Cao, ba chấm sau “cau, còn rượu” báo rằng nhà gái còn đòi thêm nhiều lễ vật khác mà người kể không buồn liệt kê. Công dụng ở đây là thứ nhất, nhưng cái hay là nó còn gợi cả tiếng thở dài: kể ra thêm cũng chỉ thêm nặng lòng, vì nhà nghèo không bao giờ lo nổi. Truyện còn nhiều dấu chấm lửng khác, không ít chỗ nằm ở cuối những dòng suy nghĩ dang dở của ông giáo. Đọc bài soạn Lão Hạc theo sách Cánh diều để thấy thêm các chỗ ngừng ấy.
Đừng lẫn với dấu chấm, chấm phẩy và chữ v.v.
| Dấu | Hình thức | Việc chính | Khác dấu chấm lửng ở đâu |
|---|---|---|---|
| Dấu chấm | . | Kết thúc câu trần thuật | Khép câu dứt khoát, không để lửng |
| Dấu chấm phẩy | ; | Ngăn các vế, các bộ phận liệt kê phức tạp | Câu vẫn còn tiếp, không mang sắc thái ngập ngừng |
| Dấu hai chấm | : | Báo trước phần giải thích, liệt kê, lời dẫn | Mở ra phần sau, không bỏ lửng |
| Chữ v.v. | v.v. | Vân vân, còn nữa | Chỉ thay được công dụng 1, hợp văn bản hành chính, khoa học |
Không nên viết “v.v…” (vừa vân vân vừa ba chấm) vì hai thứ cùng nói một ý. Trong lời dẫn trực tiếp, dấu chấm lửng nằm bên trong cặp ngoặc kép đánh dấu lời nhân vật nếu nó thuộc về lời nói ấy.
Bài tập nhận diện dấu chấm lửng
Câu 1: Nêu công dụng của dấu chấm lửng trong câu: “Trong cặp của nó có đủ cả: bút chì, thước kẻ, tẩy, hộp màu…”
Đáp án: Dấu chấm lửng cho biết trong cặp còn nhiều đồ dùng học tập khác chưa được kể ra (công dụng 1). Nó đứng ở cuối một chuỗi liệt kê.
Câu 2: Trong câu “Anh ấy tập đàn suốt ba năm, và giờ đã chơi thuần thục… bài Happy Birthday”, dấu chấm lửng có tác dụng gì?
Đáp án: Dấu chấm lửng làm giãn nhịp câu, khiến người đọc chờ đợi một tác phẩm khó, rồi bất ngờ chỉ là một bài rất đơn giản. Đây là công dụng 3, tạo tiếng cười và chút mỉa mai nhẹ.
Câu 3: Trong lời thoại “Thưa cô… em… em quên vở ở nhà ạ”, dấu chấm lửng thể hiện điều gì?
Đáp án: Thể hiện lời nói ngập ngừng, đứt quãng (công dụng 2), cho thấy bạn học sinh đang lúng túng, ngại ngùng vì biết mình có lỗi.
Câu 4: Trong ba câu (a) “Mẹ ơi… con đau quá!”, (b) “Hôm nay trời đẹp….”, (c) “Vườn nhà bà trồng cam, bưởi, ổi…”, câu nào dùng dấu chấm lửng chưa đúng?
Đáp án: Câu (b) sai vì viết bốn chấm. Nếu muốn bỏ lửng thì chỉ viết ba chấm: “Hôm nay trời đẹp…”; nếu không có ý bỏ lửng thì dùng một dấu chấm.
Câu 5: Viết một câu có dấu chấm lửng mô phỏng âm thanh.
Đáp án tham khảo: “Chiếc đồng hồ quả lắc trong phòng khách cứ đều đều: tích… tắc… tích… tắc…” Các dấu chấm lửng mô phỏng tiếng đồng hồ ngắt quãng, đều nhịp (công dụng 5).
Dấu ba chấm qua những tình huống viết thật
Dấu chấm lửng có tác dụng gì trong thơ?
Trong thơ, dấu chấm lửng thường tạo khoảng lặng: kéo dài cảm xúc, để ý thơ ngân thêm sau khi chữ đã hết. Khi phân tích, hãy gắn nó với tâm trạng của nhân vật trữ tình chứ đừng chỉ ghi “để bỏ lửng”.
Dấu ba chấm là gì, có khác dấu chấm lửng không?
Không khác. Dấu ba chấm và dấu chấm lửng là hai tên gọi của cùng một dấu câu (…). Sách giáo khoa dùng tên dấu chấm lửng, còn trong lời nói hằng ngày nhiều người quen gọi dấu ba chấm.
Dấu chấm lửng tiếng Anh là gì?
Tiếng Anh gọi là ellipsis (số nhiều ellipses). Công dụng gần giống tiếng Việt: lược bớt khi trích dẫn, bỏ lửng câu nói, tạo chỗ ngừng.
Nhắn tin hay dùng “…” thì có sao không?
Trong tin nhắn, ba chấm cuối câu dễ bị đọc là đang buồn, đang dỗi hoặc ngụ ý điều gì chưa nói. Với bạn bè thì không sao, nhưng khi nhắn cho thầy cô hay người lớn, nên kết câu bằng dấu chấm cho rõ ràng.