Ca dao về xứ Nghệ là những câu hát dân gian về vùng đất Nghệ An và Hà Tĩnh: núi Hồng, sông Lam, những làng quê nghèo mà nặng nghĩa tình cùng các sản vật như nhút, tương, cam, chè. Bài này chọn 12 câu tiêu biểu, mỗi câu đã được đối chiếu với ít nhất hai nguồn như Wikipedia, Wikiquote, sách giáo khoa và các trang giải bài tập chép đúng văn bản. Các câu chia thành ba nhóm: non nước xứ Nghệ, sản vật quê hương, nghề và người xứ Nghệ.
Ca dao về non nước xứ Nghệ
“Xứ Nghệ” là cách gọi chung hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh, thời phong kiến cùng thuộc trấn Nghệ An. Ca dao về vùng đất này thường mở đầu bằng núi Hồng Lĩnh và dòng sông Lam.
- Đường vô xứ Nghệ quanh quanh
Non xanh nước biếc như tranh họa đồ
Giải nghĩa: “vô” là vào, “quanh quanh” gợi con đường uốn lượn theo chân núi, bờ sông. Cảnh dọc đường đẹp như bức tranh vẽ. Đây là bản được in trong Tiếng Việt 2 (Kết nối tri thức, Bài 26 “Trên các miền đất nước”). Nhiều tài liệu còn có thêm dòng “Ai vô xứ Nghệ thì vô”, như một lời mời mọc. Câu này có dị bản “Đường vô xứ Huế quanh quanh”, cho thấy ca dao truyền miệng hay được mỗi vùng thay tên quê mình vào. - Ai biết sông Lam
Răng là trong, là đục
Thì biết ở đời
Răng là nhục, là vinh
Giải nghĩa: “răng” là tiếng xứ Nghệ, nghĩa là “sao”. Sông Lam lúc trong lúc đục theo mùa, đời người cũng lúc nhục lúc vinh, không ai nói trước được. Theo Lời Giải Hay, bài còn hai dòng kết: “Đò em lên thác xuống ghềnh / Nước non là nghĩa là tình ai ơi”. Bài ca dao cho thấy cốt cách người xứ Nghệ: trải nhiều gian truân nhưng vẫn giữ nghĩa tình.
Ca dao về sản vật xứ Nghệ
Đất xứ Nghệ cằn, gió Lào khắc nghiệt, nên những món ngon của quê được nhắc đến với niềm tự hào đặc biệt. Ca dao thường gắn mỗi sản vật với một địa danh cụ thể.
- Nhút Thanh Chương, tương Nam Đàn
Giải nghĩa: nhút là món muối chua làm từ mít non hoặc xơ mít, theo Wikipedia được làm nhiều vào tháng hai, tháng ba âm lịch khi mít còn non. Tương là nước chấm lên men từ đậu và gạo nếp. Thanh Chương và Nam Đàn đều là huyện của Nghệ An. Hai món đạm bạc này gần như có mặt trong mọi bữa cơm xứ Nghệ ngày trước. - Ra đi anh nhớ Nghệ An
Nhớ Thanh Chương ngon nhút
Nhớ Nam Đàn thơm tương
Giải nghĩa: câu ca dao mở rộng ý trên thành nỗi nhớ của người xa quê. Không nhớ món sang, chỉ nhớ đúng bát nhút, chén tương thân thuộc. - Thanh Chương ngon cá sông Giăng
Ngon khoai La Mạc, ngon măng chợ Chùa
Giải nghĩa: Wikipedia xếp sông Giăng vào số các phụ lưu của sông Lam (sông Cả). Wikipedia bài Thanh Chương dẫn câu này khi nói về đặc sản của huyện: cá sông Giăng, khoai La Mạc, măng chợ Chùa. - Quê ta mía ngọt Nam Đàn
Bùi khoai chợ Rộ, thơm cam Xã Đoài
Giải nghĩa: mía Nam Đàn ngọt, khoai lang chợ Rộ (Thanh Chương) bở và bùi, cam Xã Đoài (vùng Nghi Lộc) thơm, vỏ mỏng. Mỗi vế nối một vị với một vùng đất, như tấm bản đồ ẩm thực của Nghệ An. - Ai về Hà Tĩnh thì về
Mặc lụa chợ Hạ, uống chè Hương Sơn
Giải nghĩa: Lời Giải Hay chú thích chợ Hạ là chợ của một làng thuộc Đức Thọ, Hà Tĩnh ngày nay. Hương Sơn là huyện miền núi của Hà Tĩnh, có chè xanh nổi tiếng. Câu ca dao mời khách về Hà Tĩnh bằng hai thứ: tấm lụa để mặc và chén chè để uống. - Ai về Hồng Lộc thì về
Ăn cơm cá Bàu Nậy
Uống nước chè khe Yên
Giải nghĩa: Hồng Lộc là một xã của Hà Tĩnh, theo Wikipedia trước thuộc huyện Can Lộc, từ năm 2007 thuộc huyện Lộc Hà. “Bàu” là vùng nước trũng giữa đồng, “khe” là dòng suối nhỏ; cá trong bàu và chè bên khe là hai thứ người địa phương đem ra mời khách. Câu ca dao ngắt dòng tự do theo lối nói của hát ví. - Đức Thọ gạo trắng nước trong
Ai về Đức Thọ thong dong con người
Giải nghĩa: Đức Thọ là một huyện của Hà Tĩnh, đồng đất phù sa nên gạo trắng, nước trong. “Thong dong” là thảnh thơi, không vất vả. Kiểu câu “gạo trắng nước trong” còn gặp ở ca dao Cần Thơ, Lệ Thủy. - Ai về Nhượng Bạn thì về
Gạo nhiều, cá lắm, dễ bề làm ăn
Giải nghĩa: Nhượng Bạn là tên một làng quê ở Hà Tĩnh. “Gạo nhiều, cá lắm” cho thấy nơi đây vừa có ruộng vừa có nguồn cá dồi dào. Lời mời nhấn vào chuyện làm ăn: đất ấy nuôi được người.
Ca dao về nghề và người xứ Nghệ
Người xứ Nghệ nổi tiếng chịu thương chịu khó. Ca dao ghi lại cả nghề dệt, nghề ruộng lẫn tình yêu quê.
- Đô Lương dệt gấm thêu hoa
Quỳnh Lưu tơ lụa để mà sánh đôi
Giải nghĩa: Đô Lương và Quỳnh Lưu là hai huyện của Nghệ An có nghề dệt. Câu ca dao đặt hai làng nghề cạnh nhau như một cặp xứng đôi, ngầm khen tay nghề khéo của phụ nữ xứ Nghệ. - Bốn mùa em chẳng phải lo
Gạo Đồng Nai, vải Nghệ Tĩnh, em ấm no trọn đời
Giải nghĩa: theo Lời Giải Hay, Đồng Nai ở đây là tên gọi chung vùng đồng bằng Nam Bộ xưa, còn Nghệ Tĩnh là vùng nay gồm Nghệ An và Hà Tĩnh. Lúa gạo phương Nam và vải vóc xứ Nghệ đặt cạnh nhau như hai thứ đủ để no ấm.
Những câu hay bị nhầm là ca dao về xứ Nghệ
Xứ Nghệ có kho dân ca ví, giặm rất lớn, lại có nhiều nhà thơ viết về quê, nên khi tìm ca dao dễ gặp nhầm lẫn:
- Nhiều bài hát về sông Lam, núi Hồng có lời rất giống ca dao (dùng “răng”, “rứa”, “mô”, “tê”), nhưng là ca khúc có nhạc sĩ, nhà thơ đứng tên. Wikipedia bài Thanh Chương liệt kê riêng các bài hát này cùng tác giả.
- Các câu như “Non Hồng ai đắp mà cao / Sông Lam ai bới ai đào mà sâu” hay “Hồng Sơn cao ngất mấy trùng…” rất phổ biến, nhưng chúng tôi chỉ tìm thấy ở các trang tổng hợp, chưa có nguồn tham khảo đáng tin để đối chiếu, nên tạm chưa đưa vào danh sách.
- Câu “Đường vô xứ Nghệ quanh quanh” và “Đường vô xứ Huế quanh quanh” không phải một câu bị chép sai, mà là hai dị bản cùng tồn tại. Xem thêm ca dao về Huế hoặc ca dao về Hà Nội.
Ý nghĩa và giá trị của ca dao về xứ Nghệ
Thiên nhiên hùng vĩ mà khắc nghiệt
Núi Hồng Lĩnh, sông Lam là hai biểu tượng thường được nhắc. Cảnh đẹp “như tranh họa đồ”, nhưng sông có lúc đục lúc trong, đất có gió Lào, có lũ. Ca dao xứ Nghệ vì thế vừa ngợi ca vừa thấm vị gian truân.
Tự hào về sản vật đạm bạc
Nhút, tương, khoai, cam, chè không phải món cao sang. Vậy mà ca dao nhắc đi nhắc lại với giọng tự hào, cho thấy người xứ Nghệ quý những gì quê mình làm ra và nhớ chúng khi đi xa. Ca dao Bình Định cũng tự hào theo cách ấy khi gọi tên dừa Tam Quan, nem chợ Huyện, nón Gò Găng, như trong bài ca dao về Bình Định.
Giọng nói riêng của một vùng
Các từ “răng”, “vô”, “mô” giữ lại trong ca dao khiến câu hát mang đậm chất địa phương. Nhiều câu vốn là lời hát ví, hát giặm, loại hình dân ca mà theo Wikipedia, UNESCO đã ghi danh vào ngày 27/11/2014.
Ca dao về xứ Nghệ trong sách giáo khoa
- Tiếng Việt 2, Kết nối tri thức, Bài 26 “Trên các miền đất nước”: có câu “Đường vô xứ Nghệ quanh quanh / Non xanh nước biếc như tranh họa đồ”. Xem bài giải Trên các miền đất nước.
- Ngữ văn 7 chương trình cũ in bản “Đường vô xứ Huế quanh quanh…” ba dòng, cùng mô hình với câu xứ Nghệ.
Câu hỏi thường gặp
Xứ Nghệ gồm những tỉnh nào?
Xứ Nghệ là cách gọi chung hai tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh. Hai tỉnh có chung núi Hồng Lĩnh, sông Lam, giọng nói và nhiều phong tục.
“Đường vô xứ Nghệ quanh quanh” hay “xứ Huế” mới đúng?
Cả hai đều là dị bản lưu hành. Khi học Tiếng Việt 2 Kết nối tri thức, nên dùng bản “xứ Nghệ” như trong sách.
Nhút Thanh Chương là món gì?
Nhút là món muối chua làm từ mít non hoặc xơ mít, ăn kèm cơm hoặc nấu canh. Nhút Thanh Chương nổi tiếng đến mức đi vào câu “Nhút Thanh Chương, tương Nam Đàn”.
“Răng” trong ca dao xứ Nghệ nghĩa là gì?
“Răng” là phương ngữ Nghệ Tĩnh và một số vùng miền Trung, có nghĩa là “sao”, “thế nào”. Ví dụ “Răng là trong, là đục” nghĩa là “sao lại trong, lại đục”.
Lời kết
Mười hai câu ca dao về xứ Nghệ ở trên cho thấy một vùng đất vừa nghèo vừa giàu: nghèo của cải nhưng giàu sản vật quê, giàu nghĩa tình. Bạn có thể đọc thêm ca dao các vùng miền khác trong chuyên mục ca dao, tục ngữ, thành ngữ Việt Nam.