Ca dao về Huế là những câu hát dân gian nhắc tới cảnh, người và nếp sống của đất cố đô: đường vào xứ Huế, núi Ngự Bình, cầu Trường Tiền, Ngọ Môn, chùa Thiên Mụ, bến Văn Lâu. Bài này tuyển 11 câu tiêu biểu, mỗi câu đã được đối chiếu với ít nhất hai nguồn (Wikipedia, sách giáo khoa, tuyển tập ca dao, báo chí) và chia theo bốn nhóm, kèm giải nghĩa địa danh cùng các dị bản thường gặp. Cuối bài có phần chỉ ra vài câu thơ hiện đại hay bị gọi nhầm là ca dao Huế.
Ca dao về đường vào xứ Huế và cảnh sắc thiên nhiên
Nhóm này vẽ lại con đường người xưa đi vào kinh đô: núi non, đầm phá, đèo dốc. Cảnh đẹp đi liền với những chặng đường hiểm, nên lời mời “vô Huế” luôn có chút thử thách.
- Đường vô xứ Huế quanh quanh
Non xanh nước biếc như tranh họa đồ
Giải nghĩa: “vô” là vào, cách nói quen của người miền Trung; “tranh họa đồ” là bức tranh vẽ. Đường quanh co nhưng đi tới đâu cũng thấy núi xanh, nước biếc. Sách Ngữ văn 7 (chương trình cũ) in bản ba dòng, có thêm lời mời “Ai vô xứ Huế thì vô”:
Đường vô xứ Huế quanh quanh
Non xanh nước biếc như tranh họa đồ
Ai vô xứ Huế thì vô - Thương em anh cũng muốn vô
Sợ truông nhà Hồ, sợ phá Tam Giang
Giải nghĩa: “truông” là vùng đồi hoang nhiều bụi rậm; truông nhà Hồ xưa là nơi cướp bóc hoành hành. Phá Tam Giang là vùng đầm phá lớn, có sóng dữ, ngày trước ai thượng kinh bằng đường thủy đều phải vượt qua. Tình thương thì có, nhưng đường vào thăm em quá nhiều hiểm nguy. - Phá Tam Giang ngày rày đã cạn
Truông nhà Hồ Nội tán cấm nghiêm
Giải nghĩa: đây là câu đáp cho câu trên. “Nội tán” là quan Nội tán Nguyễn Khoa Đăng thời chúa Nguyễn, người dẹp cướp ở truông nhà Hồ và cho đào mở cửa phá để bớt sóng. Hai câu ghép lại thành một cuộc đối đáp: chàng ngại đường xa, nàng trả lời rằng đường đã yên, chẳng còn cớ gì để chần chừ. - Núi Ngự Bình trước tròn sau méo
Sông An Cựu nắng đục mưa trong
Giải nghĩa: núi Ngự Bình nhìn từ phía trước cân đối, vòng sau lại lệch; sông An Cựu thì đục vào mùa nắng, trong vào mùa mưa. Câu hát ghi lại những điều trái thường mà người Huế quan sát được ngay trước mắt. Một bản khác nối thêm hai dòng lời thề thủy chung:
Núi Ngự Bình trước tròn sau méo
Sông An Cựu nắng đục mưa trong
Dẫu ai ăn ở hai lòng
Em đây vẫn một dạ thủy chung với chàng - Đi bộ thì khiếp Hải Vân
Đi thuyền thì sợ sóng thần hang Dơi
Giải nghĩa: đèo Hải Vân thời Nguyễn là ranh giới ngăn Thừa Thiên với Quảng Nam; hang Dơi ở chân núi phía bắc, sát biển, dân gian tin có “thần sóng” làm lật thuyền. Đi đường nào cũng gian nan. Wikipedia ghi bản: Đường bộ thì sợ Hải Vân
Đường thủy thì sợ sóng thần hang Dơi
Ca dao về kinh thành, cầu, chùa ở Huế
Ở nhóm này, ca dao gần như một tấm bản đồ di tích. Mỗi công trình được nhắc kèm một con số hay một chi tiết để người nghe dễ nhớ.
- Ngọ Môn năm cửa chín lầu
Cột cờ ba bậc, Phu Văn Lâu hai tầng
Giải nghĩa: Ngọ Môn là cổng chính phía nam Hoàng thành, dựng năm 1833 thời Minh Mạng, nền đài trổ năm cửa, bên trên là lầu Ngũ Phụng. “Cột cờ” tức Kỳ đài, dựng năm 1807. Phu Văn Lâu là tòa nhà hai tầng trước Kỳ đài, nơi niêm yết chiếu chỉ và danh sách người đỗ đạt. Wikipedia chép một bản ngắn hơn: Ngọ Môn năm cửa chín lầu
Kỳ đài ba bậc
Phu Văn lâu trước thành - Cầu Trường Tiền sáu vài mười hai nhịp
Em theo không kịp, tội lắm anh ơi
Giải nghĩa: cầu Trường Tiền bắc qua sông Hương, khởi công năm 1899 và khánh thành cuối năm 1900. Theo TS. Trần Đức Anh Sơn (dẫn trên Wikipedia), cầu thực ra có mười hai vày và sáu nhịp; câu hát đảo lại cho thuận vần. Lời người con gái chạy theo không kịp người thương nghe vừa thật vừa thương. Bản trên Wikipedia là lời của chàng trai: Cầu Trường Tiền sáu vày mười hai nhịp
Anh theo không kịp
Tội lắm em ơi - Gió đưa cành trúc la đà
Tiếng chuông Thiên Mụ, canh gà Thọ Xương
Giải nghĩa: chùa Thiên Mụ dựng trên đồi Hà Khê phía bờ bắc sông Hương. Câu này là bản “di cư” của một câu ca dao Hà Nội: Thọ Xương vốn là tên huyện cũ ở trung tâm Hà Nội, còn bản gốc nhắc chùa Trấn Vũ. Bản Hà Nội có trong sách Ngữ văn 6 (Kết nối tri thức):
Gió đưa cành trúc la đà
Tiếng chuông Trấn Vũ, canh gà Thọ Xương
Mịt mù khói tỏa ngàn sương
Nhịp chày Yên Thái, mặt gương Tây Hồ - Ai về cầu ngói Thanh Toàn
Cho em về với một đoàn cho vui
Giải nghĩa: cầu ngói Thanh Toàn bắc qua mương nước ở làng Thanh Thủy Chánh (phường Thủy Thanh), được ghi nhận xây năm 1776 bằng tiền cúng của bà Trần Thị Đạo. Cầu có mái che, kiểu “trên nhà dưới cầu”. Lời rủ rê nhẹ nhàng cho thấy cây cầu làng cũng là chỗ hẹn hò, tụ họp.
Ca dao, câu hò trên sông Hương
Người Huế gắn bó với sông nước nên nhiều câu ca dao vốn là lời hò của người chèo đò. Nhịp câu vì thế dài ngắn đan xen, theo nhịp mái chèo.
- Đò từ Đông Ba, đò qua Đập Đá
Đò về Vĩ Dạ, thẳng ngã ba Sình
Lờ đờ bóng ngả trăng chênh
Tiếng hò xa vọng, nặng tình nước non
Giải nghĩa: bốn địa danh nối nhau thành hành trình con đò xuôi sông Hương: chợ Đông Ba, Đập Đá, làng Vĩ Dạ (tên cũ Vi Dã, chỉ đồng lau), rồi ngã ba Sình. Hai dòng sau chuyển từ đường đi sang tâm trạng: trăng xế, tiếng hò vọng xa. Đây là bài ca dao số 3 trong văn bản “Chùm ca dao về quê hương đất nước”, Ngữ văn 6 (Kết nối tri thức); Wikipedia ghi đây là lời một bài hò mái nhì. - Chiều chiều trước bến Văn Lâu
Ai ngồi, ai câu, ai sầu, ai thảm
Ai thương, ai cảm, ai nhớ, ai trông
Thuyền ai thấp thoáng bên sông
Đưa câu mái đẩy, chạnh lòng nước non
Giải nghĩa: bến Văn Lâu ở bờ sông trước Phu Văn Lâu. Tám chữ “ai” liên tiếp tạo cảm giác bâng khuâng, không rõ ai đang buồn, ai đang nhớ. “Mái đẩy” là một điệu hò của người chèo đò trên sông Hương. Bài in trong Kho tàng ca dao người Việt (tập 1, trang 515) và được dùng trong sách bài tập Ngữ văn 6 (Kết nối tri thức). Nhiều tài liệu phổ thông gắn bài hát với chuyện Trần Cao Văn, Thái Phiên giả làm người câu cá ở bến này để gặp vua Duy Tân năm 1916; đó là cách hiểu lưu truyền, chưa có văn bản xác định bài ca ra đời lúc nào.
Những câu hay bị nhầm là ca dao về Huế
Khi gõ “ca dao về Huế”, người đọc sẽ gặp nhiều danh sách trộn lẫn ca dao với thơ có tác giả. Vài trường hợp nên biết để khỏi trích sai trong bài làm văn:
- Đoạn mở đầu “Ở đây có nước sông Hương…” hay bị ghi là ca dao. Theo bài Cầu Trường Tiền trên Wikipedia tiếng Việt, câu “Bồng bồng sáu nhịp cầu cao” trong đoạn này thuộc bài thơ Vài nét Huế (1941) của Nguyễn Bính.
- “Sao anh không về chơi thôn Vĩ” là câu mở đầu bài Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử, không phải ca dao dù nhắc tới làng Vĩ Dạ.
- Một số câu như “Đã mê ớt đỏ cay nồng…” hay câu về làng Kim Long, hồ Tịnh Tâm xuất hiện trên nhiều trang tổng hợp nhưng chúng tôi chưa tìm được nguồn đáng tin thứ hai để đối chiếu, nên chưa đưa vào danh sách trên.
Cách kiểm tra nhanh: câu ca dao thường có nhiều dị bản và không gắn với tên người viết. Nếu chỉ thấy một bản duy nhất, lời lẽ hiện đại, hoặc trùng với một bài thơ in trong tập của nhà thơ, nên coi đó là thơ.
Ý nghĩa và giá trị của ca dao về Huế
Một tấm bản đồ bằng lời
Đọc liền mười một câu trên sẽ thấy địa danh dày đặc: Tam Giang, Hải Vân, Ngự Bình, An Cựu, Ngọ Môn, Phu Văn Lâu, Trường Tiền, Thiên Mụ, Thanh Toàn, Đông Ba, Vĩ Dạ, Văn Lâu. Người xưa không có sách hướng dẫn du lịch; câu hát làm luôn việc chỉ đường và giới thiệu. Chi tiết số đếm (năm cửa, chín lầu, sáu vài mười hai nhịp) giúp câu hát dễ thuộc và giữ được thông tin về công trình qua nhiều đời.
Cảnh đẹp đi cùng nỗi gian nan
Nét riêng của ca dao Huế là hiếm khi khen cảnh một chiều. Đường vào đẹp “như tranh họa đồ” nhưng có truông, có phá, có đèo; cầu đẹp nhưng “em theo không kịp”. Vẻ đẹp luôn kèm một khoảng cách phải vượt qua, nên lời ca thường man mác chứ ít khi rộn rã.
Giọng hò của người sông nước
Nhiều bài thực chất là lời hò mái nhì, mái đẩy của người chèo đò. Câu dài ngắn không đều, điệp từ “ai” hay điệp “đò” tạo nhịp theo mái chèo. Khi chép lên giấy thành ca dao, nhịp ấy vẫn còn, khiến người đọc hình dung được con thuyền đang trôi.
Ký ức lịch sử của một kinh đô
Từ quan Nội tán Nguyễn Khoa Đăng dẹp cướp ở truông nhà Hồ đến cây cầu sắt bắc qua sông Hương cuối thế kỷ XIX, ca dao Huế giữ lại dấu vết của nhiều thời kỳ. Đó là lý do các câu này được chọn vào sách giáo khoa và được dùng khi học về văn học địa phương.
Ca dao về Huế trong sách giáo khoa
- Ngữ văn 6, Kết nối tri thức, tập một, Bài 4 “Quê hương yêu dấu”: văn bản Chùm ca dao về quê hương đất nước có bài “Đò từ Đông Ba…” (bài 3) và bài “Gió đưa cành trúc la đà…” bản Hà Nội. Xem soạn bài Chùm ca dao về quê hương đất nước và phân tích Chùm ca dao về quê hương đất nước.
- Sách bài tập Ngữ văn 6, Kết nối tri thức: bài “Chiều chiều trước bến Văn Lâu…” dùng làm ngữ liệu đọc hiểu.
- Ngữ văn 7 (chương trình cũ), bài Những câu hát về tình yêu quê hương, đất nước, con người: bản ba dòng “Đường vô xứ Huế quanh quanh…”.
- Tiếng Việt 2, Kết nối tri thức, Bài 26 “Trên các miền đất nước”: dùng bản “Đường vô xứ Nghệ quanh quanh…”, cho thấy câu hát này được nhiều vùng cùng nhận là của mình.
Muốn hiểu thêm về âm nhạc Huế có thể đọc soạn bài Ca Huế trên sông Hương (Ngữ văn 8) hoặc soạn bài Ca Huế (Ngữ văn 7 Cánh diều). Thơ có tác giả viết về cố đô được tập hợp ở bài thơ về Huế.
Câu hỏi thường gặp
Câu ca dao nổi tiếng nhất về Huế là câu nào?
Khó chọn một câu duy nhất, nhưng ba câu được nhắc nhiều nhất là “Đường vô xứ Huế quanh quanh”, “Cầu Trường Tiền sáu vài mười hai nhịp” và “Chiều chiều trước bến Văn Lâu”. Hai câu đầu ngắn, dễ thuộc; câu thứ ba được đưa vào sách giáo khoa và được khen nhiều nhờ điệp từ “ai”.
“Đường vô xứ Huế” hay “Đường vô xứ Nghệ” mới đúng?
Cả hai đều đúng vì là hai dị bản cùng tồn tại. Bản “xứ Huế” có trong Ngữ văn 7 cũ và trên Wikipedia; bản “xứ Nghệ” có trong Tiếng Việt 2 Kết nối tri thức. Ca dao truyền miệng nên mỗi vùng thay tên quê mình vào; khi làm bài, hãy ghi theo bản trong sách đang học.
Cầu Trường Tiền có bao nhiêu nhịp?
Câu hát nói “sáu vài mười hai nhịp”, nhưng theo TS. Trần Đức Anh Sơn được Wikipedia dẫn, cầu gồm sáu nhịp, mười hai vày. Dân gian đảo con số cho thuận tai, thuận vần.
Hò mái đẩy khác ca dao thế nào?
Hò mái đẩy là điệu hát của người chèo đò trên sông Hương, có giai điệu và người hò, người đáp. Khi lời hò được chép lại thành văn bản thì người ta xếp vào ca dao; vì vậy nhiều câu ca dao Huế đọc lên vẫn còn nhịp chèo.
Lời kết
Mười một câu ca dao về Huế ở trên đủ để thấy một xứ sở vừa đẹp vừa xa, vừa trang nghiêm vừa tình tứ. Bạn có thể đọc tiếp các bài cùng chuyên mục ca dao, tục ngữ, thành ngữ Việt Nam hoặc so sánh với ca dao về Bến Tre để thấy mỗi vùng đất tự giới thiệu mình bằng câu hát ra sao.
Xem thêm: Ca dao về xứ Nghệ – 12 câu ca dao về Nghệ An, Hà Tĩnh đã đối chiếu nguồn, trong đó có bản “Đường vô xứ Nghệ quanh quanh” in trong Tiếng Việt 2.