Ca dao về thiên nhiên là những câu hát, câu nói dân gian tả cảnh đồng ruộng, ao sen, núi sông và ghi lại kinh nghiệm xem trời đoán nắng mưa của người Việt. Bài này chọn 17 câu tiêu biểu, mỗi câu đã được đối chiếu với ít nhất hai nguồn như Wikiquote, sách giáo khoa Ngữ văn 7 và các trang giải bài tập chép đúng văn bản. Các câu chia thành ba nhóm: cảnh sắc quê hương, dấu hiệu thời tiết và nhịp bốn mùa.
Ca dao về cảnh sắc thiên nhiên quê hương
Ở nhóm này, thiên nhiên hiện lên như một bức tranh: hồ sen giữa làng, cánh đồng lúa trải dài, núi non xứ Lạng. Người xưa ngắm cảnh và gửi luôn tình cảm của mình vào đó.
- Trong đầm gì đẹp bằng sen
Lá xanh bông trắng lại chen nhị vàng
Nhị vàng bông trắng lá xanh
Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn
Giải nghĩa: “đầm” là vùng nước rộng, nông. Hai dòng giữa đảo thứ tự màu sắc (lá xanh, bông trắng, nhị vàng rồi ngược lại) như người đi vòng quanh ngắm bông sen từ ngoài vào trong và từ trong ra ngoài. Dòng cuối mượn đặc tính của sen để khen người sống trong môi trường xấu vẫn giữ được phẩm chất. Phân tích kỹ hơn có ở bài ý nghĩa bài ca dao Trong đầm gì đẹp bằng sen. - Đứng bên ni đồng, ngó bên tê đồng, mênh mông bát ngát
Đứng bên tê đồng, ngó bên ni đồng, cũng bát ngát mênh mông
Giải nghĩa: “ni” là này, “tê” là kia, tiếng địa phương miền Trung. Hai dòng rất dài, lặp lại và đảo vị trí “mênh mông bát ngát” thành “bát ngát mênh mông”, khiến cánh đồng như kéo dài mãi không hết. Nhiều bản còn có hai dòng tiếp theo so sánh cô gái với “chẽn lúa đòng đòng” dưới nắng sớm. - Đồng Đăng có phố Kỳ Lừa
Có nàng Tô Thị, có chùa Tam Thanh
Ai lên xứ Lạng cùng anh
Bõ công bác mẹ sinh thành ra em
Giải nghĩa: Đồng Đăng, Kỳ Lừa, chùa Tam Thanh, núi Tô Thị là những địa danh ở Lạng Sơn. “Nàng Tô Thị” là khối đá hình người đàn bà bồng con gắn với truyền thuyết vọng phu. Lời mời lên xứ Lạng vừa giới thiệu cảnh đẹp, vừa là lời tỏ tình kín đáo. - Non xanh nước biếc
Giải nghĩa: thành ngữ chỉ cảnh núi sông tươi đẹp, “biếc” là xanh trong. Cụm từ này xuất hiện trong rất nhiều câu ca dao địa phương, như “Non xanh nước biếc như tranh họa đồ”. - Rừng vàng biển bạc
Giải nghĩa: rừng quý như vàng, biển quý như bạc. Thành ngữ nói sự giàu có của tài nguyên thiên nhiên và ngầm nhắc phải biết giữ gìn.
Tục ngữ về thiên nhiên: xem trời đoán nắng mưa
Không có đài khí tượng, người nông dân nhìn chuồn chuồn, kiến, mây, trăng, cầu vồng để biết ngày mai làm gì. Những quan sát ấy được gói thành tục ngữ có vần cho dễ thuộc.
- Chuồn chuồn bay thấp thì mưa
Bay cao thì nắng bay vừa thì râm
Giải nghĩa: “râm” là trời có mây, không nắng gắt. Khi không khí ẩm, sắp mưa, chuồn chuồn thường bay sát mặt đất, mặt nước; trời khô ráo chúng bay cao hơn. Câu này có trong văn bản Những kinh nghiệm dân gian về thời tiết (Ngữ văn 7, Chân trời sáng tạo). - Gió heo may, chuồn chuồn bay thì bão
Giải nghĩa: “gió heo may” là gió nhẹ, hơi lạnh và khô thổi vào mùa thu ở miền Bắc. Đang mùa heo may mà thấy chuồn chuồn bay ra nhiều là dấu hiệu bão sắp tới. Đây là câu số 1 trong văn bản Một số câu tục ngữ Việt Nam (Ngữ văn 7, Kết nối tri thức). - Kiến cánh vỡ tổ bay ra
Bão táp mưa sa gần tới
Giải nghĩa: “kiến cánh” (mối cánh) thường túa ra khỏi tổ trước những trận mưa lớn. Thấy cảnh ấy, nhà nông lo che chắn, thu dọn lúa phơi. - Mau sao thì nắng, vắng sao thì mưa
Giải nghĩa: “mau” là dày, nhiều. Đêm trời trong, nhiều sao thì hôm sau nắng; đêm ít sao vì mây che thì dễ có mưa. - Ráng mỡ gà, có nhà thì giữ
Giải nghĩa: “ráng” là màu mây khi mặt trời mọc hoặc lặn. Ráng có màu vàng óng như mỡ gà là dấu hiệu sắp có gió bão, ai có nhà phải lo chằng chống. - Trăng quầng thì hạn, trăng tán thì mưa
Giải nghĩa: “quầng” và “tán” là vòng sáng bao quanh mặt trăng. Dân gian phân biệt hai loại vòng để đoán sắp nắng hạn hay sắp mưa. - Mống đông vồng tây chẳng mưa dây cũng bão giật
Giải nghĩa: “mống” và “vồng” đều chỉ cầu vồng. Thấy cầu vồng ở phía đông hay phía tây vào những thời điểm nhất định, người xưa đoán sắp có mưa kéo dài (mưa dây) hoặc gió giật. - Vàng mây thì gió, đỏ mây thì mưa
Giải nghĩa: lại một kinh nghiệm nhìn màu mây: mây ngả vàng báo gió, mây đỏ báo mưa. Câu ngắn, hai vế đối nhau nên rất dễ nhớ.
Ca dao, tục ngữ về bốn mùa và ngày đêm
Nhóm cuối ghi lại nhịp quay của năm tháng: ngày dài ngày ngắn, rét đầu xuân, lụt cuối hè.
- Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng
Ngày tháng mười chưa cười đã tối
Giải nghĩa: tính theo âm lịch, tháng năm là giữa mùa hè, đêm rất ngắn; tháng mười đã sang đông, ngày rất ngắn. Lối nói phóng đại “chưa nằm”, “chưa cười” khiến kinh nghiệm thiên văn trở nên dí dỏm. Câu này có trong Ngữ văn 7 của cả bộ Kết nối tri thức lẫn Chân trời sáng tạo. - Nắng chóng trưa, mưa chóng tối
Giải nghĩa: ngày nắng ta thấy trưa đến rất nhanh, ngày mưa trời u ám nên có cảm giác tối sớm. Câu tục ngữ nhắc sắp xếp công việc cho hợp với trời. - Rét tháng ba, bà già chết cóng
Giải nghĩa: tháng ba âm lịch tưởng đã ấm, nhưng đôi khi vẫn có đợt rét muộn (dân gian gọi là rét nàng Bân), người già yếu dễ bị lạnh. Câu này nhắc đừng chủ quan khi giao mùa. - Tháng bảy kiến bò, chỉ lo lại lụt
Giải nghĩa: tháng bảy âm lịch đang mùa mưa. Thấy kiến kéo nhau bò lên chỗ cao là dấu hiệu nước sắp dâng, người ta phải đề phòng lụt.
Những câu hay bị nhầm là ca dao về thiên nhiên
Chủ đề thiên nhiên rất dễ bị trộn lẫn với thơ, vì thơ Việt Nam viết về cảnh đẹp rất nhiều. Vài trường hợp nên lưu ý:
- Các câu như “Ngày xuân con én đưa thoi…” hay “Cỏ non xanh tận chân trời…” thuộc Truyện Kiều của Nguyễn Du, không phải ca dao, dù cũng là lục bát tả cảnh.
- “Ngoài thềm rơi chiếc lá đa” là thơ Trần Đăng Khoa (Đêm Côn Sơn), thỉnh thoảng bị chép lẫn vào danh sách ca dao về mùa thu.
- Nhiều trang tổng hợp ghi thêm các “câu ca dao” về bảo vệ môi trường, trồng cây xanh với lời lẽ hiện đại. Những câu ấy không có trong tuyển tập ca dao và chỉ thấy ở một nguồn, nên chúng tôi không đưa vào.
Thơ có tác giả về thiên nhiên được tập hợp riêng ở bài thơ về thiên nhiên.
Ý nghĩa và giá trị của ca dao về thiên nhiên
Bức tranh quê hương bằng lời
Đầm sen, cánh đồng, núi xứ Lạng được tả bằng vài nét màu sắc và nhịp câu, đủ để người nghe hình dung. Tình yêu quê hương trong ca dao vì thế không nói thành lời mà nằm trong cách người ta ngắm cảnh.
Kho kinh nghiệm khí tượng dân gian
Những câu về chuồn chuồn, kiến, mây, trăng là kết quả quan sát qua nhiều đời. Nhiều câu nay được giải thích bằng khoa học (độ ẩm, áp suất), một số chỉ đúng ở miền Bắc hoặc chỉ đúng tương đối. Khi dùng nên coi là kinh nghiệm tham khảo, không thay được dự báo thời tiết.
Thiên nhiên gắn với con người
Ca dao hiếm khi tả cảnh chỉ để tả cảnh. Bông sen gợi phẩm chất con người, cánh đồng gợi cô gái tuổi xuân, núi xứ Lạng thành lời tỏ tình. Đó là nét riêng của ca dao so với thơ tả cảnh thuần túy.
Ca dao về thiên nhiên trong sách giáo khoa
- Ngữ văn 7, Kết nối tri thức, văn bản Một số câu tục ngữ Việt Nam: năm câu đầu nói về thời tiết, trong đó có “Gió heo may, chuồn chuồn bay thì bão”, “Đêm tháng năm…”, “Nắng chóng trưa, mưa chóng tối”. Xem soạn bài Một số câu tục ngữ Việt Nam.
- Ngữ văn 7, Chân trời sáng tạo: văn bản Những kinh nghiệm dân gian về thời tiết gồm sáu câu tục ngữ. Xem soạn bài Những kinh nghiệm dân gian về thời tiết.
- Ngữ văn 7, Cánh diều: văn bản Tục ngữ về thiên nhiên, lao động và con người, xã hội có câu “Mau sao thì nắng, vắng sao thì mưa”.
- Ngữ văn 6, Chân trời sáng tạo có bài đọc Về bài ca dao “Đứng bên ni đồng, ngó bên tê đồng”.
Các câu tục ngữ về cày cấy, phân bón, giống lúa được gom riêng ở bài ca dao, tục ngữ về lao động sản xuất.
Câu hỏi thường gặp
Ca dao về thiên nhiên nào hay nhất?
Nhiều người chọn “Trong đầm gì đẹp bằng sen” vì vừa tả cảnh đẹp vừa có ý nghĩa sâu. Câu “Đứng bên ni đồng, ngó bên tê đồng…” cũng được khen nhờ hai dòng dài gợi cánh đồng rộng mênh mông.
Tục ngữ về thời tiết có đúng không?
Nhiều câu đúng ở mức kinh nghiệm, ví dụ chuồn chuồn bay thấp khi không khí ẩm trước cơn mưa. Tuy vậy, chúng được đúc kết chủ yếu ở đồng bằng Bắc Bộ nên không phải lúc nào, nơi nào cũng chính xác.
Ráng mỡ gà là gì?
Ráng là màu mây lúc bình minh hoặc hoàng hôn. Ráng mỡ gà là ráng có màu vàng óng như mỡ gà, theo kinh nghiệm dân gian báo hiệu sắp có gió bão.
Ca dao và tục ngữ về thiên nhiên khác nhau thế nào?
Ca dao thiên về tả cảnh và bày tỏ tình cảm, thường là lục bát như bài hoa sen. Tục ngữ ngắn gọn, đúc kết kinh nghiệm, như “Mau sao thì nắng, vắng sao thì mưa”.
Lời kết
Mười bảy câu ca dao về thiên nhiên ở trên cho thấy người Việt vừa biết ngắm cảnh đẹp, vừa biết đọc trời để làm ăn. Bạn có thể đọc thêm các bài khác trong chuyên mục ca dao, tục ngữ, thành ngữ Việt Nam.