Ca dao về con người là những câu hát, câu nói dân gian bàn về giá trị con người, phẩm chất, cách học, cách nói và ý chí sống. Bài này chọn 16 câu tiêu biểu, phần lớn là tục ngữ, mỗi câu đã được đối chiếu với ít nhất hai nguồn như Wikiquote, Wikisource, sách giáo khoa Ngữ văn 7 và các trang giải bài tập chép đúng văn bản. Các câu chia thành bốn nhóm: giá trị con người, phẩm chất nhân cách, học và nói, ý chí vượt khó.
Ca dao, tục ngữ về giá trị con người
Nhóm đầu trả lời câu hỏi: con người quý đến đâu? Câu trả lời của dân gian rất rõ: người quý hơn mọi thứ của cải.
- Một mặt người bằng mười mặt của
Giải nghĩa: “mặt của” là của cải. Một con người quý gấp nhiều lần của cải. Câu này thường dùng để an ủi người vừa mất mát tài sản: người còn là còn tất cả. Đây là câu 1 trong bài Tục ngữ về con người và xã hội (Ngữ văn 7 chương trình cũ). - Người sống hơn đống vàng
Giải nghĩa: cùng ý với câu trên nhưng hình ảnh mạnh hơn: một người còn sống đáng giá hơn cả đống vàng. Đây là câu số 9 trong văn bản Một số câu tục ngữ Việt Nam (Ngữ văn 7, Kết nối tri thức). - Cái răng cái tóc là góc con người
Giải nghĩa: “góc” là một phần quan trọng, dễ thấy. Răng và tóc cho biết sức khỏe và sự chăm chút của một người, nên nhìn vào đó có thể đoán phần nào tính nết. Câu tục ngữ khuyên giữ gìn hình thức bên ngoài sạch sẽ, gọn gàng.
Ca dao, tục ngữ về phẩm chất, nhân cách
Dân gian đề cao cái nết, cái tâm hơn vẻ ngoài, và nhắc giữ phẩm giá dù nghèo khó.
- Tốt gỗ hơn tốt nước sơn
Giải nghĩa: đồ gỗ tốt là nhờ chất gỗ, không phải nhờ lớp sơn bên ngoài. Con người cũng vậy: phẩm chất bên trong quan trọng hơn vẻ đẹp bề ngoài. - Cái nết đánh chết cái đẹp
Giải nghĩa: “nết” là tính nết, cách cư xử. Nết tốt có sức hút hơn hẳn nhan sắc. Câu này hay được dùng khi nói về chuyện chọn bạn, chọn người để thương. - Đói cho sạch, rách cho thơm
Giải nghĩa: dù đói vẫn ăn uống sạch sẽ, dù áo rách vẫn giữ cho thơm tho. Nghĩa sâu hơn: nghèo khó đến đâu cũng không làm điều xấu, giữ trọn nhân cách. Câu này có trong Ngữ văn 7 cả bộ cũ lẫn bộ Kết nối tri thức. - Giấy rách phải giữ lấy lề
Giải nghĩa: “lề” là phần mép giấy, cũng là nề nếp. Tờ giấy rách vẫn phải giữ phần lề, con người dù sa sút vẫn phải giữ nếp nhà, giữ lễ nghĩa. - Ai ơi giữ chí cho bền
Dù ai xoay hướng đổi nền mặc ai
Giải nghĩa: “chí” là ý chí, lập trường. Người khác có thay lòng đổi dạ thì mặc, mình vẫn giữ vững điều mình theo đuổi. Câu ca dao khen người kiên định, không ngả nghiêng theo thời thế.
Ca dao, tục ngữ về học tập và lời ăn tiếng nói
Con người được đánh giá qua cách học, cách nói và môi trường mình chọn để sống.
- Học ăn, học nói, học gói, học mở
Giải nghĩa: những việc nhỏ nhất như ăn, nói, gói đồ, mở đồ cũng phải học cho khéo. Câu tục ngữ nhắc rằng phép lịch sự, sự tinh tế đều phải rèn luyện, không tự nhiên mà có. - Lời nói chẳng mất tiền mua
Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau
Giải nghĩa: nói lời hay không tốn tiền, vậy thì hãy chọn lời mà nói cho người nghe dễ chịu. Bài ca dao khuyên nói năng tế nhị, tránh làm tổn thương nhau. - Chim khôn kêu tiếng rảnh rang
Người khôn nói tiếng dịu dàng dễ nghe
Giải nghĩa: “rảnh rang” là trong trẻo, thong thả. Chim khôn hót hay thế nào thì người khôn nói nhẹ nhàng thế ấy. Câu ca dao lấy giọng nói làm thước đo trí khôn. - Gần mực thì đen, gần đèn thì rạng
Giải nghĩa: ở gần mực dễ bị dây đen, ở gần đèn thì được sáng. Môi trường và bạn bè ảnh hưởng mạnh đến tính nết, nên phải biết chọn nơi, chọn người mà gần. - Ở bầu thì tròn, ở ống thì dài
Giải nghĩa: nước đựng trong quả bầu thì tròn, trong ống tre thì dài. Con người cũng chịu ảnh hưởng của hoàn cảnh sống, nên cần biết thích nghi mà vẫn giữ mình.
Tục ngữ về ý chí và lẽ đời
Nhóm cuối nói về sự kiên trì và cách nhìn nhận những thăng trầm trong đời người.
- Có công mài sắt, có ngày nên kim
Giải nghĩa: thỏi sắt to mài mãi cũng thành cây kim nhỏ. Kiên trì bền bỉ thì việc khó mấy cũng làm được. Câu này gắn với câu chuyện quen thuộc về bà cụ mài sắt mà học trò nào cũng biết. - Sông có khúc, người có lúc
Giải nghĩa: dòng sông có đoạn thẳng đoạn quanh, đời người có lúc thịnh lúc suy. Câu này an ủi người đang gặp khó và nhắc người đang thuận lợi đừng chủ quan. - Ai ơi chớ vội cười nhau
Ngẫm mình cho kỹ trước sau hãy cười
Giải nghĩa: trước khi chê cười người khác, hãy tự xét mình. Bài ca dao phê phán thói thích bới lỗi người mà quên lỗi của chính mình.
Những câu hay bị nhầm là ca dao về con người
Khi tìm tục ngữ, ca dao về con người, bạn sẽ gặp nhiều câu châm ngôn mới:
- Câu “Thêm một người quả đất sẽ chật thêm…” và nhiều câu nói về giá trị con người có giọng văn xuôi hiện đại, không phải tục ngữ, dù hay được chép chung với “Một mặt người bằng mười mặt của”.
- Nhiều trang ghép những câu danh ngôn nước ngoài đã được dịch sang tiếng Việt vào danh sách “tục ngữ về con người”. Khi trích dẫn, nên kiểm tra câu có mặt trong sách giáo khoa hoặc tuyển tập tục ngữ hay không.
- Câu “Người ta là hoa đất” rất quen thuộc nhưng trong các nguồn chúng tôi kiểm tra chỉ Wikiquote ghi lại, nên tạm chưa đưa vào danh sách.
Ý nghĩa và giá trị của ca dao về con người
Đề cao giá trị con người hơn của cải
“Một mặt người bằng mười mặt của”, “Người sống hơn đống vàng” cho thấy quan niệm nhân văn của người Việt: của cải có thể làm lại, con người thì không thay được.
Coi trọng nhân cách bên trong
Tốt gỗ hơn tốt nước sơn, cái nết đánh chết cái đẹp, đói cho sạch rách cho thơm: các câu này cùng nói rằng phẩm giá mới làm nên giá trị thật của một người.
Bài học rèn luyện suốt đời
Từ học ăn học nói đến chọn bạn mà chơi, từ kiên trì mài sắt đến bình thản trước thăng trầm, tục ngữ về con người là một “giáo trình” sống mà ông bà truyền lại bằng lời cho con cháu.
Ca dao về con người trong sách giáo khoa
- Ngữ văn 7 chương trình cũ, bài Tục ngữ về con người và xã hội (9 câu): có “Một mặt người bằng mười mặt của”, “Cái răng, cái tóc là góc con người”, “Đói cho sạch, rách cho thơm”, “Học ăn, học nói, học gói, học mở”.
- Ngữ văn 7, Kết nối tri thức, văn bản Một số câu tục ngữ Việt Nam: câu 9 “Người sống hơn đống vàng” và câu 10 “Đói cho sạch, rách cho thơm”. Xem soạn bài Một số câu tục ngữ Việt Nam.
- Ngữ văn 7, Chân trời sáng tạo: văn bản Những kinh nghiệm dân gian về con người và xã hội.
- Ngữ văn 7, Cánh diều: văn bản Tục ngữ về thiên nhiên, lao động và con người, xã hội.
Câu hỏi thường gặp
Câu tục ngữ nào nói về giá trị con người?
Tiêu biểu nhất là “Một mặt người bằng mười mặt của” và “Người sống hơn đống vàng”. Cả hai đều khẳng định con người quý hơn mọi của cải.
“Đói cho sạch, rách cho thơm” nghĩa là gì?
Nghĩa đen: đói vẫn ăn sạch, rách vẫn mặc thơm. Nghĩa bóng: dù nghèo khó vẫn sống trong sạch, không làm điều xấu, giữ gìn nhân cách.
Ca dao và tục ngữ về con người khác nhau thế nào?
Tục ngữ ngắn, đúc kết kinh nghiệm, như “Tốt gỗ hơn tốt nước sơn”. Ca dao thường là lục bát, mang giọng khuyên nhủ, như “Lời nói chẳng mất tiền mua / Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau”.
Nên dùng câu nào khi viết bài về lời ăn tiếng nói?
Có thể dẫn “Lời nói chẳng mất tiền mua…”, “Chim khôn kêu tiếng rảnh rang…” và “Học ăn, học nói, học gói, học mở”. Ba câu này bổ sung cho nhau từ lời khuyên đến cách rèn luyện. Bài ca dao, tục ngữ về giao tiếp có thêm nhiều câu cùng chủ đề.
Lời kết
Mười sáu câu ca dao về con người ở trên vẽ nên chân dung con người mà ông cha mong muốn: quý người hơn của, trọng nết hơn đẹp, biết học, biết nói và biết bền chí. Bạn có thể đọc tiếp các bài trong chuyên mục ca dao, tục ngữ, thành ngữ Việt Nam.