Ca dao về sức khỏe là những câu hát, câu nói dân gian khuyên ăn uống điều độ, ngủ nghỉ đủ, giữ tinh thần vui vẻ và biết phòng bệnh. Chủ đề này có rất ít ca dao lục bát cổ, phần lớn là tục ngữ, nên bài này tuyển 10 câu tiêu biểu, mỗi câu đã được đối chiếu với ít nhất hai nguồn như Wikiquote, Wikisource, tạp chí khoa học và các trang tài liệu học tập. Các câu chia thành ba nhóm: ăn ngủ điều độ, phòng bệnh và tinh thần, thân thể theo tuổi tác.
Ca dao, tục ngữ về ăn ngủ điều độ
Với người xưa, khỏe mạnh trước hết là ăn được, ngủ được. Những câu dưới đây gắn sức khỏe với bữa cơm và giấc ngủ hằng ngày.
- Ăn được ngủ được là tiên
Không ăn không ngủ mất tiền thêm lo
Giải nghĩa: “tiên” là người nhà trời, sống sung sướng. Ăn ngon, ngủ yên là dấu hiệu cơ thể khỏe, sướng như tiên; biếng ăn, mất ngủ thì vừa tốn tiền thuốc men vừa thêm lo nghĩ. Câu này cũng được nhắc trong nghiên cứu về ẩm thực người Việt đăng trên Tạp chí Khoa học của Đại học Quốc gia Hà Nội. - Còn ăn còn ngủ còn gân
Không ăn không ngủ có mần được chi
Giải nghĩa: “gân” là sức lực, “mần” là làm (tiếng miền Trung). Còn ăn ngủ được thì còn sức làm việc; ăn không được, ngủ không yên thì chẳng làm được gì. Đây là dị bản mang giọng địa phương của câu trên. - Ăn có nhai, nói có nghĩ
Giải nghĩa: ăn phải nhai kỹ cho dễ tiêu, nói phải suy nghĩ trước. Vế đầu là lời khuyên giữ gìn bộ máy tiêu hóa, vế sau mở rộng sang cách cư xử. Câu tục ngữ cho thấy người xưa coi việc ăn uống cẩn thận ngang với lời ăn tiếng nói. - Tham thực, cực thân
Giải nghĩa: “thực” là ăn. Tham ăn quá mức thì thân thể khổ sở: đầy bụng, sinh bệnh. Câu này nhắc ăn uống chừng mực, không vì ngon miệng mà ăn quá no.
Tục ngữ về phòng bệnh và tinh thần vui khỏe
Ngoài ăn ngủ, dân gian còn nhắc tới việc phòng bệnh từ sớm và giữ lòng vui vẻ.
- Phòng bệnh hơn chữa bệnh
Giải nghĩa: đề phòng để không mắc bệnh thì tốt hơn đợi bệnh rồi mới chạy chữa. Câu này đến nay vẫn là khẩu hiệu quen thuộc của ngành y tế. - Sức khỏe là vàng
Giải nghĩa: sức khỏe quý như vàng, thậm chí hơn vàng vì mất rồi khó lấy lại. Câu này rất phổ biến, có trong trang Thành ngữ Việt Nam của Wikiquote, nhưng hình thức giống câu nói hiện đại hơn là tục ngữ cổ. - Một nụ cười bằng mười thang thuốc bổ
Giải nghĩa: “thang thuốc” là một liều thuốc Bắc. Vui vẻ, lạc quan giúp cơ thể khỏe hơn cả uống thuốc bổ. Câu nói nhấn mạnh tinh thần là một phần của sức khỏe.
Tục ngữ về thân thể và tuổi tác
Nhóm cuối nói về những bộ phận dễ đau ốm và sức khỏe khi về già.
- Thứ nhất đau mắt, thứ nhì nhức răng
Giải nghĩa: câu tục ngữ xếp hạng hai cơn đau khó chịu nhất: đau mắt đứng đầu, nhức răng thứ hai. Bài nghiên cứu về sức khỏe trong tục ngữ Việt – Nhật đăng trên Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Duy Tân cũng dẫn câu này. Ý ngầm: hãy giữ gìn mắt và răng từ sớm. - Ăn vóc học hay
Giải nghĩa: “vóc” là thân hình. Ăn uống đầy đủ thì thân thể có da có thịt, chăm học thì trí tuệ mở mang. Câu tục ngữ đặt sức khỏe và học hành cạnh nhau như hai thứ cùng cần bồi đắp. - Càng già càng dẻo càng dai
Giải nghĩa: người già mà vẫn dẻo dai là điều đáng mừng. Câu này thường được dùng để khen người cao tuổi còn minh mẫn, khỏe mạnh, vẫn làm việc được.
Những câu hay bị nhầm là ca dao về sức khỏe
Đây là chủ đề có nhiều câu “ca dao” được sáng tác mới nhất. Vài điểm nên biết:
- Một số trang tài liệu học tập đăng những bài lục bát nhắc tới “yoga, leo núi, chạy bộ, đạp xe”, “huyết áp”, “đường huyết” và gọi là “ca dao về thể dục, thể thao”. Những từ ngữ ấy cho thấy đây là thơ mới viết, không phải ca dao dân gian.
- Câu “Ăn theo buổi, ngủ theo giờ / Ấy là sức khỏe, không ngờ cho thân” có xuất hiện ở hai trang nhưng không thấy trong các tuyển tập ca dao, tục ngữ chúng tôi kiểm tra, nên chưa đưa vào danh sách.
- Các câu như “Có sức khỏe là có tất cả” hay “Sạch sẽ là mẹ sức khỏe” là khẩu hiệu tuyên truyền hiện đại. Muốn tìm loại câu này, bạn có thể xem bài slogan về sức khỏe.
Ý nghĩa và giá trị của ca dao, tục ngữ về sức khỏe
Kinh nghiệm sống giản dị
Tục ngữ về sức khỏe không nói tới thuốc men phức tạp mà tới những việc ai cũng làm được: ăn chậm, nhai kỹ, không tham ăn, ngủ đủ, giữ lòng vui. Đó là kiến thức dưỡng sinh dân gian, đến nay vẫn còn đúng.
Sức khỏe gắn với tinh thần
Câu “một nụ cười bằng mười thang thuốc bổ” cho thấy người Việt sớm hiểu rằng tâm trạng ảnh hưởng tới cơ thể. Khỏe không chỉ là không ốm, mà còn là vui vẻ, lạc quan.
Sức khỏe gắn với lao động và học tập
Nhiều câu đặt sức khỏe bên cạnh công việc (“còn gân”, “có mần được chi”) và việc học (“ăn vóc học hay”). Với người lao động, có sức khỏe mới có cái ăn, có tương lai.
Ca dao, tục ngữ về sức khỏe trong sách giáo khoa
- Ngữ văn 7 chương trình cũ, bài Tục ngữ về con người và xã hội: câu 2 là “Cái răng, cái tóc là góc con người”, khẳng định răng và tóc vừa thể hiện sức khỏe vừa là nét đẹp bên ngoài. Xem thêm bài ca dao về con người.
- Các câu về ăn uống như “Ăn trông nồi, ngồi trông hướng” được tập hợp ở bài ca dao, tục ngữ có từ ăn.
Câu hỏi thường gặp
Có câu ca dao nào nói về sức khỏe không?
Có, nhưng ít. Quen thuộc nhất là “Ăn được ngủ được là tiên / Không ăn không ngủ mất tiền thêm lo”. Phần lớn câu dân gian về sức khỏe là tục ngữ một vế như “Phòng bệnh hơn chữa bệnh”.
“Ăn được ngủ được là tiên” nghĩa là gì?
Người ăn ngon, ngủ yên là người khỏe mạnh, sung sướng như tiên. Ngược lại, biếng ăn mất ngủ thì vừa tốn tiền chữa bệnh vừa thêm lo âu.
“Sức khỏe là vàng” là tục ngữ hay câu nói hiện đại?
Câu này rất phổ biến và thường được gọi là tục ngữ, nhưng hình thức giống câu châm ngôn mới. Khi làm bài, nên dùng kèm các câu cổ hơn như “Ăn được ngủ được là tiên” để dẫn chứng chắc chắn hơn.
Câu tục ngữ nào khuyên ăn uống điều độ?
Có thể dẫn “Ăn có nhai, nói có nghĩ” và “Tham thực, cực thân”. Câu đầu khuyên nhai kỹ, câu sau cảnh báo hậu quả của việc ăn quá mức.
Lời kết
Mười câu ca dao về sức khỏe ở trên tóm lại một lời khuyên giản dị: ăn chừng mực, ngủ đủ giấc, phòng bệnh sớm và giữ lòng vui. Bạn có thể đọc thêm các chủ đề khác trong chuyên mục ca dao, tục ngữ, thành ngữ Việt Nam.