Ca dao về phụ nữ là những câu hát, câu nói dân gian về người phụ nữ Việt: đảm đang, thủy chung, giàu đức hi sinh nhưng cũng chịu nhiều thiệt thòi trong xã hội cũ. Bài này chọn 14 câu tiêu biểu, mỗi câu đã được đối chiếu với ít nhất hai nguồn như Wikiquote, Wikisource, sách giáo khoa và các trang giải bài tập chép đúng văn bản. Các câu chia thành ba nhóm: tình nghĩa và đức hi sinh, ca dao than thân, tục ngữ về vai trò người phụ nữ.
Ca dao về tình nghĩa và đức hi sinh của người phụ nữ
Trong ca dao, người phụ nữ thường hiện lên qua lời của chính mình: thương chồng, lo cho con, giữ trọn lời hẹn.
- Chồng em áo rách em thương
Chồng người áo gấm xông hương mặc người
Giải nghĩa: “áo gấm xông hương” là áo đẹp, ướp hương thơm, chỉ người giàu sang. Người vợ thương chồng mình dù nghèo, không so bì với người khác. Câu ca dao nói lên sự thủy chung, không đổi lòng vì của cải. - Con cò lặn lội bờ sông
Gánh gạo đưa chồng tiếng khóc nỉ non
Nàng về nuôi cái cùng con
Để anh đi trẩy nước non Cao Bằng
Giải nghĩa: “con cò” là hình ảnh quen thuộc chỉ người phụ nữ tần tảo. “Đi trẩy” là đi lính, đi xa theo lệnh triều đình. Người vợ gánh gạo tiễn chồng, người chồng dặn vợ ở nhà nuôi con. Bài ca dao cho thấy gánh nặng gia đình đặt lên vai người phụ nữ khi chồng vắng nhà. - Thuyền về có nhớ bến chăng
Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền
Giải nghĩa: “thuyền” là người con trai đi xa, “bến” là người con gái ở lại. Thuyền có thể đi nhiều nơi, còn bến thì đứng yên một chỗ chờ đợi. Hình ảnh ấy nói lên lòng chung thủy “một dạ khăng khăng” của người phụ nữ. - Đi đâu cho thiếp theo cùng
Đói no thiếp chịu lạnh lùng thiếp cam
Giải nghĩa: “thiếp” là cách người vợ tự xưng ngày xưa, “cam” là cam chịu. Người vợ xin được theo chồng, sẵn sàng chịu đói, chịu rét, miễn được ở bên nhau.
Ca dao than thân về số phận người phụ nữ xưa
Nhiều bài mở đầu bằng “Thân em…”, là lời người phụ nữ tự ví mình với một vật nhỏ bé, trôi nổi, không tự quyết được đời mình. Muốn đọc nhiều bài hơn, có thể xem ca dao than thân, tình nghĩa.
- Thân em như tấm lụa đào
Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai
Giải nghĩa: “lụa đào” là lụa màu hồng, đẹp và quý. Tấm lụa bày giữa chợ, ai mua thì về tay người ấy. Người con gái đẹp nhưng không được tự chọn chồng, số phận phụ thuộc vào người khác. - Thân em như trái bần trôi
Gió dập sóng dồi biết tấp vào đâu
Giải nghĩa: bần là cây mọc ven sông miền Tây, quả chua chát, rụng xuống thì trôi theo nước. “Tấp” là dạt vào bờ. Thân phận người phụ nữ bị đẩy đưa như trái bần giữa sóng gió. Đây là bài số 3 trong văn bản Những câu hát than thân (Ngữ văn 7 chương trình cũ). - Thân em như hạt mưa sa
Hạt vào đài các, hạt ra ruộng cày
Giải nghĩa: “đài các” là nhà quyền quý. Hạt mưa rơi xuống đâu là do may rủi; người con gái lấy chồng sang hay hèn cũng do số phận chứ không do mình chọn. - Thân em như củ ấu gai
Ruột trong thì trắng vỏ ngoài thì đen
Giải nghĩa: củ ấu vỏ đen, gai góc nhưng ruột trắng, bùi. Người phụ nữ có thể không đẹp bề ngoài nhưng tâm hồn trong sáng. Bài ca dao vừa than vừa tự khẳng định giá trị của mình. - Thân em như giếng giữa đàng
Người khôn rửa mặt người phàm rửa chân
Giải nghĩa: “giữa đàng” là giữa đường, “người phàm” là người tầm thường, thô lỗ. Giếng nước ai cũng dùng được: người tử tế trân trọng, kẻ thô lỗ coi rẻ. Câu ca dao nói nỗi tủi phận của người phụ nữ bị đối xử tùy theo lòng người.
Tục ngữ về vai trò của người phụ nữ
Bên cạnh lời than, kho tục ngữ cũng ghi nhận công lao của phụ nữ trong gia đình và cả trong việc giữ nước.
- Giặc đến nhà, đàn bà cũng đánh
Giải nghĩa: khi đất nước có giặc, phụ nữ cũng cầm vũ khí chiến đấu. Câu tục ngữ gợi truyền thống đánh giặc của phụ nữ Việt, mà những tấm gương sớm nhất là Hai Bà Trưng và Bà Triệu. - Ruộng sâu trâu nái không bằng con gái đầu lòng
Giải nghĩa: ruộng sâu, trâu nái là của cải quý nhất của nhà nông, vậy mà vẫn không bằng đứa con gái đầu lòng. Người con gái lớn biết giúp mẹ trông em, làm việc nhà, là chỗ dựa của gia đình. - Giàu vì bạn, sang vì vợ
Giải nghĩa: làm ăn khá lên nhờ có bạn tốt giúp đỡ; gia đình nề nếp, được người khác nể trọng nhờ có người vợ đảm. Câu tục ngữ ghi nhận vai trò người vợ trong việc giữ thể diện gia đình. - Của chồng công vợ
Giải nghĩa: của cải chồng làm ra cũng có công của vợ chăm lo, vun vén. Thành ngữ nhắc rằng tài sản trong nhà là thành quả chung của hai vợ chồng. - Gái có công chồng chẳng phụ
Giải nghĩa: người vợ hết lòng vì gia đình thì người chồng sẽ ghi nhận, không phụ bạc. Câu này vừa động viên người vợ vừa nhắc người chồng biết trân trọng.
Những câu hay bị nhầm là ca dao về phụ nữ
Chủ đề này đặc biệt dễ nhầm vì có rất nhiều thơ về phụ nữ viết theo thể lục bát:
- “Thân em vừa trắng lại vừa tròn / Bảy nổi ba chìm với nước non” là bài Bánh trôi nước của Hồ Xuân Hương, không phải ca dao, dù cũng mở đầu bằng “Thân em”. Xem phân tích bài thơ Bánh trôi nước.
- Các câu thơ về phụ nữ ngày 8/3, 20/10 lưu truyền trên mạng thường là thơ mới viết. Thơ có tác giả về người phụ nữ được tập hợp riêng ở bài thơ về người phụ nữ.
- Câu “Thân em như chẽn lúa đòng đòng / Phất phơ dưới ngọn nắng hồng ban mai” vốn là phần cuối của bài “Đứng bên ni đồng, ngó bên tê đồng…”, không phải một bài than thân riêng.
Ý nghĩa và giá trị của ca dao về phụ nữ
Tiếng nói của chính người phụ nữ
Phần lớn các bài là lời người phụ nữ tự nói về mình. Ca dao vì thế giữ lại tâm sự mà văn chương chính thống thời phong kiến ít ghi chép. Năm 1929, học giả Phan Khôi viết loạt bài trên báo Phụ nữ tân văn (nay có trên Wikisource) dựa vào tục ngữ, phong dao để tìm hiểu đời sống phụ nữ xưa.
Vẻ đẹp phẩm chất trong hoàn cảnh khó khăn
Dù than thân, người phụ nữ trong ca dao vẫn khẳng định mình: ruột trắng dù vỏ đen, bến vẫn đợi thuyền, thương chồng áo rách. Đó là vẻ đẹp của sự thủy chung, đảm đang và lòng tự trọng.
Tiếng nói phản kháng nhẹ nhàng
Những câu “biết vào tay ai”, “biết tấp vào đâu” không chỉ là lời than mà còn là câu hỏi ném vào xã hội cũ, nơi người phụ nữ không được tự quyết đời mình. Đọc ca dao than thân là hiểu thêm vì sao bình đẳng giới được đề cao ngày nay.
Ca dao về phụ nữ trong sách giáo khoa
- Ngữ văn 7 chương trình cũ, văn bản Những câu hát than thân: bài 3 là “Thân em như trái bần trôi…”.
- Ngữ văn 10 chương trình cũ, Ca dao than thân, yêu thương tình nghĩa: có “Thân em như tấm lụa đào…” và “Thân em như củ ấu gai…”.
- Ngữ văn 7 chương trình cũ còn có bài Bánh trôi nước của Hồ Xuân Hương, thường được đặt cạnh ca dao “Thân em” để so sánh.
Câu hỏi thường gặp
Ca dao “Thân em” là gì?
Đó là nhóm bài ca dao mở đầu bằng “Thân em như…”, người phụ nữ tự ví mình với tấm lụa, trái bần, hạt mưa, củ ấu… để nói về thân phận. Đây là kiểu ca dao than thân tiêu biểu nhất.
“Thân em như tấm lụa đào” nói lên điều gì?
Bài ca dao nói người phụ nữ xưa xinh đẹp, đáng quý như tấm lụa nhưng không được tự quyết hôn nhân, số phận phụ thuộc vào người “mua”, như món hàng bày giữa chợ.
Câu tục ngữ nào ca ngợi người phụ nữ?
Có thể dẫn “Giặc đến nhà, đàn bà cũng đánh”, “Ruộng sâu trâu nái không bằng con gái đầu lòng” và “Của chồng công vợ”. Các câu này ghi nhận công lao của phụ nữ trong gia đình và trong việc giữ nước.
“Thân em vừa trắng lại vừa tròn” có phải ca dao không?
Không. Đó là câu mở đầu bài thơ Bánh trôi nước của Hồ Xuân Hương. Bài thơ mượn lối nói “Thân em” của ca dao nhưng là sáng tác có tác giả.
Lời kết
Mười bốn câu ca dao về phụ nữ ở trên cho thấy cả hai mặt: những thiệt thòi mà người phụ nữ phải chịu dưới chế độ cũ và vẻ đẹp bền bỉ, thủy chung, đảm đang của họ. Bạn có thể đọc thêm ca dao về tình mẹ hoặc các bài khác trong chuyên mục ca dao, tục ngữ, thành ngữ Việt Nam.