Ca dao về biết ơn là những câu hát, câu nói dân gian nhắc người Việt nhớ ơn cha mẹ, người thầy, người làm ra hạt gạo và những ai từng giúp mình. Bài này tuyển 12 câu tiêu biểu, mỗi câu đã được đối chiếu với ít nhất hai nguồn như Wikiquote, sách giáo khoa và các trang giải bài tập chép đúng văn bản. Các câu chia thành bốn nhóm: biết ơn người lao động, biết ơn cha mẹ, biết ơn thầy và những câu phê phán thói vô ơn.
Ca dao về biết ơn người lao động
Món ăn trên mâm, hạt gạo trong bát đều đi qua bàn tay của người khác. Ca dao nhắc điều ấy bằng những hình ảnh rất cụ thể của nhà nông.
- Ăn quả nhớ kẻ trồng cây
Ăn khoai nhớ kẻ cho dây mà trồng
Giải nghĩa: “kẻ” ở đây chỉ người, không mang nghĩa xấu. Khoai lang trồng bằng dây, nên người cho dây giống cũng có công như người trồng cây ăn quả. Hai vế lặp cấu trúc để nói một ý: hưởng thành quả thì phải nhớ ai đã tạo ra nó. Vế đầu đứng riêng đã thành câu tục ngữ quen thuộc, có trong Ngữ văn 7 và Tiếng Việt 1. - Cày đồng đang buổi ban trưa
Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày
Ai ơi bưng bát cơm đầy
Dẻo thơm một hạt đắng cay muôn phần
Giải nghĩa: hai dòng đầu tả người cày ruộng giữa trưa nắng, mồ hôi rơi “thánh thót” như mưa. Hai dòng sau là lời nhắn người được ăn no: mỗi hạt cơm dẻo thơm là kết quả của rất nhiều vất vả. Bài ca dao dạy quý trọng công sức người nông dân và không bỏ phí thức ăn.
Ca dao về biết ơn cha mẹ
Công sinh thành, nuôi dạy là ơn lớn nhất mà ca dao nhắc đến. Muốn đọc riêng về tình mẹ, bạn có thể xem bài ca dao về tình mẹ.
- Công cha như núi ngất trời
Nghĩa mẹ như nước ở ngoài biển Đông
Núi cao biển rộng mênh mông
Cù lao chín chữ ghi lòng con ơi
Giải nghĩa: công cha được so với núi cao “ngất trời”, nghĩa mẹ so với nước biển Đông. “Cù lao chín chữ” là cách nói gốc Hán chỉ chín điều khó nhọc cha mẹ trải qua khi sinh con, nuôi con và dạy con nên người. Đây là bài đầu tiên của văn bản Những câu hát về tình cảm gia đình (Ngữ văn 7 chương trình cũ). - Con ơi ghi nhớ lời này
Công cha, nghĩa mẹ, công thầy chớ quên
Giải nghĩa: lời dặn ngắn gọn gom ba ơn lớn vào một dòng: cha, mẹ và thầy. Chữ “chớ quên” cho thấy đây là điều phải nhớ suốt đời chứ không chỉ lúc còn nhỏ.
Ca dao, tục ngữ về biết ơn thầy
Trong xã hội xưa, người thầy được đặt ngay sau cha mẹ. Những câu dưới đây vẫn được trích nhiều nhất mỗi dịp 20 tháng 11. Danh sách đầy đủ hơn có ở bài ca dao, tục ngữ về tôn sư trọng đạo.
- Không thầy đố mày làm nên
Giải nghĩa: “đố” là thách. Câu nói như lời thách: thử không có thầy chỉ bảo xem có thành người, thành nghề được không. Ý chính là khẳng định vai trò người dạy mình. - Muốn sang thì bắc cầu kiều
Muốn con hay chữ thì yêu lấy thầy
Giải nghĩa: “cầu kiều” là cây cầu đẹp, cầu có mái. Muốn sang sông phải bắc cầu, muốn con học giỏi thì cha mẹ phải quý trọng thầy. Câu ca dao cũng là lời nhắc các bậc phụ huynh. - Một chữ cũng là thầy, nửa chữ cũng là thầy
Giải nghĩa: câu này dịch từ ý Hán “nhất tự vi sư, bán tự vi sư”. Dù chỉ dạy mình một chữ, thậm chí nửa chữ, người đó vẫn là thầy và đáng được kính trọng. - Mẹ cha công đức sinh thành
Ra trường thầy dạy học hành cho hay
Giải nghĩa: ở nhà, cha mẹ có công sinh ra và nuôi lớn; đến trường, thầy dạy cho biết chữ, biết nghĩa. Câu lục bát đặt hai công ơn cạnh nhau như hai nửa của việc làm người.
Tục ngữ, thành ngữ phê phán thói vô ơn
Để dạy biết ơn, ông cha còn dùng cách ngược lại: chê trách người quên ơn bằng những hình ảnh rất dễ nhớ.
- Ăn cây nào rào cây ấy
Giải nghĩa: được hưởng quả của cây nào thì phải rào giữ cây ấy. Câu này khuyên sống có trước có sau, giữ gìn nơi đã nuôi mình. - Ăn cháo đá bát
Giải nghĩa: vừa ăn xong bát cháo đã đá văng cái bát. Thành ngữ chỉ người được giúp xong liền quay lưng, thậm chí làm hại người giúp mình. - Qua cầu rút ván
Giải nghĩa: đi qua cầu rồi rút tấm ván để người sau không qua được. Hình ảnh chỉ kẻ đạt được mục đích thì phủi tay với những người và điều kiện đã giúp mình. - Có mới nới cũ
Giải nghĩa: có cái mới thì lạnh nhạt với cái cũ, người cũ. Câu này thường dùng để trách người không giữ tình nghĩa lâu dài.
Những câu hay bị nhầm là ca dao về biết ơn
Nhiều danh sách trên mạng ghép thêm những câu văn xuôi hiện đại cho đủ số lượng, rồi gọi chung là “ca dao, tục ngữ”. Vài dấu hiệu nên cảnh giác:
- Câu mang giọng giảng giải như “Nhớ ơn tổ tiên là nhớ nguồn gốc” hay “Người có hiếu là người biết ơn” không có vần, không có hình ảnh, chỉ thấy ở một trang tổng hợp. Đó là câu văn của người biên soạn, không phải tục ngữ.
- Câu “Đặng chim bẻ ná, quên ơn sinh thành” xuất hiện ở vài trang nhưng chỉ có một vế, trong khi các kho tục ngữ ghi dạng “Được chim bẻ ná, được cá quên nơm”. Chúng tôi chưa tìm đủ hai nguồn đáng tin nên chưa đưa vào danh sách.
- “Uống nước nhớ nguồn” là tục ngữ thật, nhưng nội dung rộng hơn chuyện biết ơn từng người cụ thể: nó nói về cội nguồn, tổ tiên, dân tộc. Chúng tôi tách thành bài riêng ca dao uống nước nhớ nguồn.
Ý nghĩa và giá trị của ca dao về biết ơn
Biết ơn gắn với việc làm cụ thể
Ca dao không nói chung chung “phải biết ơn”, mà chỉ rõ ơn ai: người trồng cây, người cho dây khoai, người cày ruộng giữa trưa, thầy dạy chữ. Nhờ vậy, trẻ nhỏ hiểu ngay lòng biết ơn bắt đầu từ việc quý bát cơm, chào hỏi thầy cô, giúp cha mẹ.
Khen và chê đi đôi
Bên cạnh câu khuyên nhớ ơn là những thành ngữ chê kẻ vô ơn như ăn cháo đá bát, qua cầu rút ván. Cách dạy hai chiều này khiến bài học dễ nhớ: biết điều nên làm và cả điều đáng xấu hổ.
Nền tảng của đạo lý gia đình và học đường
Ba ơn cha, mẹ, thầy được nhắc liền nhau cho thấy người Việt coi gia đình và nhà trường là hai nơi nuôi dạy con người. Đến nay, những câu này vẫn là đề tài quen thuộc trong bài văn nghị luận về lòng biết ơn.
Ca dao về biết ơn trong sách giáo khoa
- Tiếng Việt 1, Kết nối tri thức, Bài 5 “Nhớ ơn”: học sinh quan sát tranh và giải thích câu “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây”. Xem bài giải Nhớ ơn.
- Ngữ văn 7, Kết nối tri thức: “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây” là câu 14 và “Không thầy đố mày làm nên” là câu 11 của văn bản Một số câu tục ngữ Việt Nam. Xem soạn bài Một số câu tục ngữ Việt Nam.
- Ngữ văn 7 chương trình cũ: bài Tục ngữ về con người và xã hội có hai câu “Không thầy đố mày làm nên” và “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây”; bài Những câu hát về tình cảm gia đình mở đầu bằng “Công cha như núi ngất trời…”.
Câu hỏi thường gặp
Câu ca dao nào nói về lòng biết ơn hay nhất?
Phổ biến nhất là “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây / Ăn khoai nhớ kẻ cho dây mà trồng” và “Ai ơi bưng bát cơm đầy / Dẻo thơm một hạt đắng cay muôn phần”. Hai câu này đều có hình ảnh gần gũi và thường được trích trong bài văn.
“Cù lao chín chữ” là gì?
Đó là cụm từ gốc Hán, gom chín việc vất vả của cha mẹ từ lúc sinh con, cho bú mớm, bế ẵm đến lúc nuôi lớn và dạy dỗ. Ca dao dùng cụm từ này để nói công cha mẹ nhiều không kể hết.
Biết ơn và uống nước nhớ nguồn có giống nhau không?
Gần nhau nhưng không trùng. Biết ơn thường hướng tới người cụ thể đã giúp mình. Uống nước nhớ nguồn rộng hơn, nói về cội nguồn, tổ tiên, quê hương và những thế hệ đi trước.
Thành ngữ nào nói về người vô ơn?
Hay gặp nhất là ăn cháo đá bát, qua cầu rút ván, có mới nới cũ. Cả ba đều chê người được giúp xong thì quên hoặc quay lưng với người giúp mình.
Lời kết
Mười hai câu ca dao về biết ơn ở trên nhắc một điều giản dị: không ai tự lớn lên một mình. Bạn có thể đọc tiếp ca dao, tục ngữ về lòng hiếu thảo hoặc xem các bài khác trong chuyên mục ca dao, tục ngữ, thành ngữ Việt Nam.