Dân ca là những bài hát do nhân dân sáng tác, truyền miệng qua nhiều thế hệ, gồm cả lời lẫn làn điệu và mang giọng riêng của từng vùng, từng dân tộc. Quan họ Bắc Ninh, hò Huế, lý Nam Bộ, ví dặm Nghệ Tĩnh đều là dân ca. Điểm cần nhớ: dân ca phải hát lên mới trọn, còn phần lời chép ra giấy thường chính là ca dao.
| Khái niệm | Bài hát dân gian, có lời và nhạc, lưu truyền bằng miệng, thường không rõ tác giả |
| Nghĩa chữ | Hán Việt: dân (người dân) + ca (hát, bài hát) |
| Thuộc | Văn học dân gian, loại trữ tình; đồng thời là âm nhạc dân gian |
| Dấu hiệu nhận biết | Có làn điệu vùng miền, tiếng đệm, gắn với lao động, lễ hội, sinh hoạt |
| Học ở | Tiếng Việt 5 (Tập hát quan họ), Ngữ văn 6–7 (câu hát dân gian, ca dao) |
Dân ca là lời hay là nhạc?
Cả hai, và đó chính là chỗ làm nên dân ca. Từ điển tiếng Việt giải nghĩa dân ca là bài hát lưu truyền trong dân gian, mang đặc trưng của từng vùng và thường không rõ tác giả, với ví dụ quen thuộc như dân ca Nam Bộ, hát dân ca.
Sách Ngữ văn 7 trước đây gộp hai khái niệm làm một nhóm: những sáng tác trữ tình của dân gian, có lời đi cùng nhạc, dùng để bày tỏ tình cảm, tâm trạng bên trong con người. Rồi sách tách ra cho rõ: dân ca là sáng tác kết hợp lời và nhạc, ca dao là phần lời thơ của dân ca (cùng những bài thơ dân gian có phong cách tương tự).
Nhìn rộng ra thế giới, giới nghiên cứu nhận diện dân ca qua mấy tiêu chí: lưu truyền bằng miệng, thuộc về người lao động bình thường, vô danh, và được hát theo tập tục qua nhiều đời. Bốn tiêu chí ấy hay đi cùng nhau, nên nhớ chúng thì hầu như không nhận sai.
Phần lời của dân ca đã được giải thích riêng ở bài ca dao và cách phân biệt với tục ngữ, đồng dao. Bài này đi vào phía còn lại: cái làn điệu.
Nghe thế nào thì biết là dân ca?
Đặc điểm của dân ca có thể gói trong năm nét, nghe kĩ một bài là nhận ra.
- Không có tên người sáng tác. Bài hát là của cả cộng đồng; khi ghi chép chỉ đề “dân ca quan họ”, “dân ca Nam Bộ”…
- Có nhiều dị bản. Truyền miệng nên mỗi làng, mỗi nghệ nhân hát lệch đi đôi chút về chữ, về cách luyến láy.
- Mang giọng vùng miền. Cùng một ý thương nhớ, quan họ hát mượt và vang, hò Huế hát chậm và buồn, lý Nam Bộ hát mộc mạc, tươi tắn. Nghe giọng là đoán được quê.
- Nhiều tiếng đệm, tiếng láy. Những chữ như “tình bằng”, “tang tình”, “ơi” chen vào lời thơ để giữ nhịp, kéo dài hơi hát. Bỏ chúng đi, ta còn lại một câu ca dao.
- Gắn với một hoàn cảnh hát. Ru con, chèo thuyền, giã gạo, hội làng, đối đáp nam nữ. Dân ca ít khi được hát “chỉ để nghe” như một buổi hòa nhạc.
Các lối hát dân ca ba miền
Có hai cách chia thường gặp: theo vùng và theo việc dùng để làm gì.
| Vùng | Lối hát tiêu biểu |
|---|---|
| Bắc Bộ | Quan họ, hát xoan, trống quân, hát ru, cò lả |
| Trung Bộ | Ví dặm Nghệ Tĩnh, hò Huế, bài chòi, các điệu lý miền Trung |
| Nam Bộ | Hò, lý, vè, hát ru |
| Các dân tộc thiểu số | Hát then, hát lượn (Tày, Nùng) và nhiều lối hát riêng của từng tộc người |
Chia theo chức năng thì có: hát ru (dỗ trẻ ngủ), hò lao động (giữ nhịp khi chèo thuyền, giã gạo, kéo gỗ), hát giao duyên (nam nữ đối đáp, như quan họ, trống quân), hát nghi lễ (gắn với lễ hội, thờ cúng, như hát xoan mùa xuân).
Nhiều lối hát đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại: dân ca quan họ Bắc Ninh năm 2009, hát xoan Phú Thọ năm 2011 (vào danh sách cần bảo vệ khẩn cấp, đến năm 2017 được chuyển sang danh sách đại diện), dân ca ví dặm Nghệ Tĩnh năm 2014, bài chòi năm 2017.
Trống cơm, quan họ và câu hát quê hương
Từ hai dòng lục bát đến một điệu hát rộn ràng
Trong tuyển tập ca dao, lời bài Trống cơm chỉ là hai dòng lục bát kể chuyện cái trống cơm khéo vỗ và bầy con xít lội sông đi tìm. Khi thành dân ca, câu mở được hát là “Tình bằng có cái trống cơm”, rồi tiếng đệm “tang tình”, “nó mới” chen vào giữa các chữ. Lời không thêm ý mới, nhưng nhịp hát trở nên nhanh, vui, nghe như tiếng trống nảy. Người ta còn tranh luận Trống cơm thuộc quan họ hay là dân ca đồng bằng Bắc Bộ nói chung, vì điệu này phổ biến ở rất nhiều địa phương.
Tác dụng của tiếng đệm thấy rõ ở đây: chúng biến lời thơ đọc thành lời hát, tạo nhịp cho người hát vỗ trống, múa theo. Đây là ví dụ dễ nhất để thấy dân ca khác ca dao ở đâu.
Ba điệu quan họ trong bài Tập hát quan họ
Bài đọc Tập hát quan họ ở Tiếng Việt 5 bộ Kết nối tri thức kể chuyện các liền chị tập hát bên bà Trưởng, người từng là trưởng bè quan họ nữ. Mỗi điệu có một cách hát riêng: điệu Ngỏ lời phải hát thẹn thùng, e ấp; điệu Thương nhau hát nồng nàn, tha thiết; còn Giã bạn là điệu khép lại hội hát. Chi tiết ấy cho thấy dân ca sống nhờ cả “thần thái” của người hát, đâu riêng gì phần lời. Câu hỏi và gợi ý trả lời có ở bài bài đọc về các liền chị tập điệu quan họ.
Câu hát dân gian về cảnh đẹp quê hương
Ngữ văn 6 bộ Chân trời sáng tạo có văn bản Những câu hát dân gian về vẻ đẹp quê hương. Tên văn bản dùng chữ “câu hát” chứ không chỉ “câu thơ”, nhắc rằng những lời ca dao này vốn được hát lên ở từng vùng đất. Khi học, nên để ý các địa danh, sản vật được nhắc tên: đó là dấu vết của giọng hát vùng miền còn lại trong lời. Phần đọc hiểu có ở bài soạn văn bản câu hát dân gian lớp 6.
Dân ca khác bài hát mang âm hưởng dân ca
| Tiêu chí | Dân ca | Bài hát mang âm hưởng dân ca |
|---|---|---|
| Tác giả | Không rõ, của cộng đồng | Có nhạc sĩ đứng tên |
| Cách lưu truyền | Truyền miệng, nhiều dị bản | Có bản nhạc cố định, thu âm |
| Chất liệu | Làn điệu gốc của vùng | Mượn làn điệu, tiếng đệm, giọng vùng để sáng tác mới |
| Ghi khi trích dẫn | “Dân ca Nam Bộ”, “Dân ca quan họ” | Tên bài hát + tên nhạc sĩ |
Một bản phối mới của Trống cơm thêm rap hay nhạc điện tử vẫn dựa trên dân ca, nhưng phần phối khí là sáng tạo của người làm nhạc. Vì vậy trên chương trình biểu diễn, người ta thường ghi “dân ca Bắc Bộ, phối khí: …”.
Bốn bài tập nhỏ về dân ca
Câu 1: Vì sao nói ca dao là phần lời của dân ca?
Đáp án: Dân ca gồm lời và làn điệu. Khi tách khỏi điệu hát, bỏ các tiếng đệm như “tình bằng”, “tang tình”, phần lời còn lại thường là những câu thơ dân gian, phần lớn theo thể lục bát. Phần ấy được gọi là ca dao.
Câu 2: Xếp các lối hát sau theo vùng: ví dặm, lý, quan họ, hò Huế, hát xoan, bài chòi.
Đáp án: Bắc Bộ: quan họ, hát xoan. Trung Bộ: ví dặm (Nghệ Tĩnh), hò Huế, bài chòi. Lý có ở cả miền Trung lẫn Nam Bộ, nhưng quen thuộc nhất là các điệu lý Nam Bộ.
Câu 3: Hò giã gạo, hát ru và hát quan họ khác nhau ở hoàn cảnh hát như thế nào?
Đáp án: Hò giã gạo hát khi lao động, giữ nhịp cho tay chày. Hát ru hát bên nôi, giọng chậm, êm để trẻ ngủ. Quan họ hát trong hội, nam nữ đối đáp, mang tính giao duyên. Cùng là dân ca nhưng hoàn cảnh quyết định nhịp điệu và giọng hát.
Câu 4: Bài hát có tên nhạc sĩ, ghi “theo âm hưởng dân ca Nam Bộ” thì có phải dân ca không?
Đáp án: Không. Bài hát có tác giả cụ thể và bản nhạc cố định, chỉ mượn chất liệu dân ca Nam Bộ. Dân ca phải là sáng tác của cộng đồng, truyền miệng, không rõ tác giả.
Nếu còn nhớ chỉ một điều sau bài này: bỏ tiếng đệm khỏi một điệu dân ca, thứ còn lại trên trang giấy thường là ca dao.
Dân ca ngoài trang sách
Dân ca có phải là ca dao không?
Không hẳn. Ca dao là lời thơ; dân ca là lời thơ được hát theo một làn điệu. Hai khái niệm chồng lên nhau ở phần lời, nên sách cũ thường gọi chung là “ca dao, dân ca”.
Dân ca Việt Nam có bao nhiêu loại?
Không có con số cố định. Người ta thường chia theo ba miền Bắc, Trung, Nam cộng với dân ca các dân tộc thiểu số, hoặc theo chức năng: hát ru, hò lao động, hát giao duyên, hát nghi lễ. Mỗi vùng lại có hàng chục điệu khác nhau.
Dân ca tiếng Anh là gì?
Tiếng Anh gọi là folk song; nói về cả dòng âm nhạc dân gian thì dùng folk music.
Đồng dao có phải là dân ca không?
Đồng dao là lời vần của trẻ em, đọc hoặc hát khi chơi, như Rồng rắn lên mây. Nhiều sách xếp đồng dao vào thơ ca dân gian bên cạnh ca dao, dân ca, vì nó cũng không rõ tác giả và truyền miệng. Cách chơi kèm lời có ở bài trò chơi kèm lời hát Rồng rắn lên mây.