Ca dao về con trâu là những câu hát, câu nói dân gian về con vật gắn bó nhất với nghề trồng lúa nước: kéo cày, bừa ruộng, là tài sản lớn của nhà nông. Bài này tuyển 16 câu tiêu biểu, mỗi câu đã được đối chiếu với ít nhất hai nguồn như Wikiquote, Wikipedia, sách giáo khoa và báo chí. Các câu chia thành ba nhóm: ca dao về trâu và người nông dân, tục ngữ kinh nghiệm nhà nông, thành ngữ mượn hình ảnh con trâu.
Ca dao về con trâu và người nông dân
Trong ca dao, trâu không chỉ là con vật mà gần như một người bạn cùng làm. Người nông dân trò chuyện với trâu, hứa hẹn với trâu, nhắc trâu cố sức.
- Trâu ơi ta bảo trâu này
Trâu ra ngoài ruộng trâu cày với ta
Cấy cày vốn nghiệp nông gia
Ta đây trâu đấy ai mà quản công
Bao giờ cây lúa còn bông
Thì còn ngọn cỏ ngoài đồng trâu ăn
Giải nghĩa: “nông gia” là nhà nông, “quản công” là ngại vất vả. Người nói gọi trâu thân mật như gọi bạn, đặt “ta” và “trâu” ngang hàng trong việc đồng áng. Hai dòng cuối là lời hứa: còn lúa thì trâu còn cỏ ăn, cả hai cùng sống nhờ ruộng đồng. Bài ca dao được dùng làm ngữ liệu đọc hiểu trong Tiếng Việt 4 (Chân trời sáng tạo, tập một, trang 98). Một dị bản ngắn hai dòng:
Trâu ơi ta bảo trâu này
Trâu ăn cho béo trâu cày cho sâu - Trên đồng cạn dưới đồng sâu
Chồng cày vợ cấy con trâu đi bừa
Giải nghĩa: cả nhà cùng ra đồng, mỗi người một việc, con trâu cũng là một “thành viên” góp sức. Câu ca dao vẽ cảnh lao động vui vẻ, hòa thuận của gia đình nông dân. - Công anh chăn nghé đã lâu
Bây giờ nghé đã thành trâu ai cày
Giải nghĩa: “nghé” là trâu con. Bề ngoài là chuyện chăn trâu, bên trong là lời than của chàng trai: chăm chút người thương từ nhỏ, đến khi lớn thì người ấy về với người khác. Đây là cách ca dao mượn chuyện đồng áng để nói chuyện tình. - Dù ai buôn đâu bán đâu
Mùng chín tháng tám chọi trâu thì về
Giải nghĩa: theo Wikipedia, lễ hội chọi trâu Đồ Sơn (Hải Phòng) được tổ chức vào mùng 9 tháng 8 âm lịch mỗi năm và năm 2020 được ghi vào danh mục di sản quốc gia. Câu ca dao nhắc người Đồ Sơn đi làm ăn xa phải nhớ về dự hội.
Tục ngữ về con trâu: kinh nghiệm nhà nông
Những câu dưới đây là kinh nghiệm chọn trâu, nuôi trâu và đánh giá vai trò của trâu trong gia đình nông dân xưa.
- Con trâu là đầu cơ nghiệp
Giải nghĩa: “cơ nghiệp” là tài sản, sự nghiệp của một nhà. Có trâu mới cày được ruộng, có ruộng mới có lúa, nên trâu được xếp đầu tiên trong của cải nhà nông. - Ruộng sâu trâu nái
Giải nghĩa: “ruộng sâu” là ruộng trũng, giữ nước tốt, cấy lúa được mùa; “trâu nái” là trâu cái đẻ được nghé. Hai thứ ấy là mơ ước của người làm nông. Câu này còn có dạng dài “Ruộng sâu trâu nái không bằng con gái đầu lòng”. - Mua trâu xem vó, lấy vợ xem nòi
Giải nghĩa: “vó” là móng chân trâu. Trâu có vó chắc thì đi ruộng sâu khỏe, cày bền. Vế sau đem kinh nghiệm chọn trâu áp vào chuyện chọn vợ: xem gia đình, gốc gác. - Làm ruộng không trâu, làm giàu không thóc
Giải nghĩa: làm ruộng mà không có trâu thì vất vả, khó thành, cũng như muốn giàu mà không có vốn liếng ban đầu. Câu tục ngữ nhấn mạnh trâu là “vốn” của nhà nông. - Trâu chậm uống nước dơ, trâu ngơ ăn cỏ héo
Giải nghĩa: con trâu nào chậm chạp sẽ phải uống nước đục sau đàn, con nào ngơ ngác chỉ còn cỏ héo. Nghĩa bóng: ai chậm chân, kém lanh lợi sẽ chịu phần thiệt. - Có ăn có chọi mới gọi là trâu
Giải nghĩa: trâu tốt phải vừa ăn khỏe vừa chọi giỏi. Câu này thường được dùng để nói người có năng lực thật, được hưởng thì cũng dám gánh việc.
Thành ngữ mượn hình ảnh con trâu
Vì trâu quá quen thuộc, người Việt dùng nó để nói về tính người, chuyện đời. Nhiều thành ngữ dưới đây vẫn được dùng hằng ngày.
- Trâu buộc ghét trâu ăn
Giải nghĩa: con trâu bị buộc một chỗ, thấy con khác được thả ăn cỏ thì sinh ghét. Thành ngữ chỉ thói ghen tị khi thấy người khác hơn mình. - Đàn gảy tai trâu
Giải nghĩa: gảy đàn hay đến đâu trâu cũng không hiểu. Chỉ việc nói điều hay với người không biết nghe, không muốn hiểu. - Trâu bò húc nhau ruồi muỗi chết
Giải nghĩa: hai con vật to xô xát, những con nhỏ bay quanh bị đè chết. Kẻ mạnh tranh giành nhau, người yếu đứng giữa phải chịu thiệt. - Trâu đồng nào ăn cỏ đồng ấy
Giải nghĩa: ai ở đâu thì làm ăn, sống nhờ ở đó, không xâm phần nơi khác. Thành ngữ cũng ngầm nhắc giữ đúng phận mình. - Trâu lành không ai mặc cả, trâu ngã lắm kẻ cầm dao
Giải nghĩa: lúc trâu khỏe chẳng ai hỏi mua, khi trâu ngã thì nhiều người xúm vào chờ xẻ thịt. Câu này nói lòng người: lúc thịnh ít ai đoái hoài, lúc sa cơ lắm kẻ nhòm ngó. - Trâu béo kéo trâu gầy
Giải nghĩa: con trâu khỏe kéo đỡ con trâu yếu cùng một chuồng. Nghĩa bóng: người khá giúp người kém để cùng đi lên.
Những câu hay bị nhầm là ca dao về con trâu
Khi tìm “ca dao về con trâu”, bạn sẽ gặp lẫn nhiều thơ mới và câu chưa rõ nguồn:
- Trên mạng có nhiều bài lục bát mới viết về trâu, về tuổi Sửu, về “bạn trâu” của trẻ chăn trâu, được đăng kèm nhãn “ca dao”. Nếu câu dùng từ ngữ hiện đại và chỉ xuất hiện ở một trang, nên coi là thơ sáng tác.
- Các câu như “Tậu trâu, lấy vợ, làm nhà / Trong ba việc ấy thật là khó thay” hay “Trâu khỏe chẳng lọ cày trưa…” có lưu hành nhưng chúng tôi chỉ tìm thấy ở một trang tổng hợp, nên chưa đưa vào danh sách chính.
Ý nghĩa và giá trị của ca dao về con trâu
Trâu là bạn của nhà nông
Cách xưng “ta – trâu”, lời hứa “còn lúa thì còn cỏ” cho thấy người nông dân coi trâu như bạn cùng làm, cùng chịu vất vả. Đây là nét tình cảm hiếm thấy trong cách con người nói về vật nuôi.
Kho kinh nghiệm sản xuất
Chọn trâu xem vó, quý trâu nái, coi trâu là “đầu cơ nghiệp”: những câu ấy là bài học thực tế trong nền nông nghiệp lúa nước khi máy cày chưa có.
Hình ảnh để nói chuyện đời
Từ trâu buộc ghét trâu ăn đến đàn gảy tai trâu, hình ảnh con trâu được mượn để chê thói xấu, nói lẽ đời một cách hài hước, dễ nhớ. Nhờ vậy các thành ngữ này vẫn sống trong lời nói hằng ngày dù trâu cày đã ít dần.
Ca dao về con trâu trong sách giáo khoa
- Tiếng Việt 4, Chân trời sáng tạo, Bài 5 “Ai tài giỏi nhất?”: phần luyện tập đọc bài ca dao “Trâu ơi ta bảo trâu này…” và trả lời câu hỏi (trang 98). Xem bài giải Ai tài giỏi nhất?.
- Tiếng Việt 2, Cánh diều, Bài 20 “Gắn bó với con người”: bài đọc Con trâu đen lông mượt kể tình cảm thân thiết của bạn nhỏ với chú trâu. Xem bài giải Con trâu đen lông mượt.
Thơ, đồng dao về các con vật khác cho trẻ nhỏ có ở bài thơ về con vật.
Câu hỏi thường gặp
Câu ca dao nổi tiếng nhất về con trâu là câu nào?
Đó là bài “Trâu ơi ta bảo trâu này / Trâu ra ngoài ruộng trâu cày với ta…”. Bài có sáu dòng lục bát, được dùng trong sách Tiếng Việt 4.
Vì sao nói “Con trâu là đầu cơ nghiệp”?
Vì với người trồng lúa nước, trâu là sức kéo chính để cày bừa. Có trâu mới làm được ruộng, nên trâu là tài sản đáng giá nhất trong nhà.
“Trâu buộc ghét trâu ăn” nghĩa là gì?
Thành ngữ chỉ thói ghen ăn tức ở: mình không được hưởng thì ghét người khác được hưởng, giống con trâu bị buộc ghét con được thả đi ăn cỏ.
Ruộng sâu trâu nái là gì?
Ruộng sâu là ruộng trũng giữ nước tốt, trâu nái là trâu cái đẻ được nghé. Đó là hai thứ của cải quý nhất của nhà nông xưa.
Lời kết
Mười sáu câu ca dao về con trâu ở trên cho thấy con vật hiền lành này đã đi vào đời sống, tình cảm và cả cách nói năng hằng ngày của người Việt. Bạn có thể đọc thêm ca dao, tục ngữ về lao động sản xuất hoặc các bài khác trong chuyên mục ca dao, tục ngữ, thành ngữ Việt Nam.