Ăn quả nhớ kẻ trồng cây là câu tục ngữ khuyên người ta biết ơn: được hưởng một thành quả nào thì phải nhớ tới công sức của người đã gây dựng nên nó. Tìm “ăn quả nhớ kẻ trồng cây nghĩa là gì”, phần lớn người đọc là học sinh đang làm bài nghị luận. Dưới đây là nghĩa từng chữ, nghĩa bóng, những câu cùng ý và cách dùng câu này cho tự nhiên.
| Nghĩa ngắn | Hưởng thành quả thì nhớ ơn người tạo ra thành quả |
| Loại | Tục ngữ, một câu sáu chữ, nhịp 3/3 |
| Hình ảnh | Quả ngọt (thành quả) và người trồng cây (người có công) |
| Cùng ý | Uống nước nhớ nguồn; Ăn khoai nhớ kẻ cho dây mà trồng |
| Trái ý | Ăn cháo đá bát; Qua cầu rút ván; Vắt chanh bỏ vỏ |
Ăn quả nhớ kẻ trồng cây, nhớ ai?
Muốn thấy hết cái hay của câu này, thử nghĩ về một cây vải hay cây nhãn ngoài vườn. Từ lúc đặt cành giống xuống đất tới mùa quả đầu tiên phải mất vài năm. Người trồng phải tưới, bón, che gió, bắt sâu. Nhiều khi người ăn quả là con cháu, còn người trồng đã già yếu hoặc không còn nữa. Câu tục ngữ đặt hai người ấy cạnh nhau: một người hưởng, một người bỏ công. Khoảng cách thời gian giữa họ càng xa thì lời nhắc “nhớ” càng có ý nghĩa.
Chữ kẻ ở đây không mang ý coi thường như trong kẻ cắp, kẻ gian. Trong từ điển, kẻ còn có nghĩa trung tính là “người, những người nào đó” mà không nêu đích danh, và chính câu tục ngữ này được dẫn làm ví dụ cho nét nghĩa ấy. Vì không nói rõ là ai, “kẻ trồng cây” có thể là cha mẹ, thầy cô, người thợ, người lính, cả một thế hệ đi trước.
Nghĩa đen, nghĩa bóng của câu tục ngữ
Nghĩa đen: khi cầm quả ngọt trên tay, hãy nghĩ tới người đã trồng và chăm cây để có quả.
Nghĩa bóng: “quả” là mọi thành quả ta đang được hưởng, từ bữa cơm, con chữ, cho tới hòa bình và đất nước. “Kẻ trồng cây” là những người làm ra thành quả đó. “Nhớ” nghĩa là không quên công ơn, và rộng hơn là đáp đền bằng việc làm: giữ gìn, tiếp nối, không phá hỏng thứ người khác đã dựng lên.
Câu này nói về đạo lí sống có trước có sau. Nó gần với khái niệm lòng biết ơn trong đời sống thường ngày, nhưng nhấn hơn vào một điều: thành quả nào cũng có người bỏ công, kể cả khi ta không nhìn thấy họ.
Họ hàng gần xa của câu tục ngữ
Người hay đặt câu này cạnh uống nước nhớ nguồn. Hai câu cùng dạy biết ơn nhưng hình ảnh khác nhau. Nguồn nước là cội gốc, thường dùng khi nói về tổ tiên, quê hương, dân tộc; ý nghĩa đó được giải kĩ ở bài giải nghĩa câu uống nước nhớ nguồn. Người trồng cây thì cụ thể hơn: có một người, một việc làm, một công sức được kể ra. Vì thế “ăn quả nhớ kẻ trồng cây” dễ dùng khi nói về công ơn của một con người cụ thể, như thầy giáo cũ hay ông bà.
- Cùng ý: Uống nước nhớ nguồn; Ăn khoai nhớ kẻ cho dây mà trồng (câu này hay được nối ngay sau câu tục ngữ thành một cặp lục bát); Không thầy đố mày làm nên.
- Trái ý (phê phán kẻ vô ơn): Ăn cháo đá bát; Qua cầu rút ván; Được chim bẻ ná, được cá quên nơm; Vắt chanh bỏ vỏ.
Những câu trái ý đều mô tả một hành động “quay lưng” ngay sau khi đã nhận được thứ mình cần. Câu đầu tiên trong nhóm ấy được phân tích riêng ở bài thành ngữ ăn cháo đá bát.
Cùng mạch biết ơn thầy cô còn có câu không thầy đố mày làm nên; ý nghĩa câu không thầy đố mày làm nên và chữ đố trong đó được giảng cặn kẽ.
Dùng câu này trong lời nói và bài văn
Câu tục ngữ hợp với những dịp tri ân, nhưng cũng dùng được trong chuyện rất đời thường:
- Bài phát biểu ngày 20/11: “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây, chúng em đến thăm cô giáo chủ nhiệm năm lớp một.”
- Nói với con: “Ông bà trồng hàng cau này từ hồi bố còn bé. Ăn quả nhớ kẻ trồng cây, con mang biếu ông một buồng nhé.”
- Ở công ty: “Dự án chạy được là nhờ nhóm cũ làm nền. Ăn quả nhớ kẻ trồng cây, buổi tổng kết nên mời họ.”
Trong bài nghị luận, câu này thường đi với ba luận điểm: thành quả nào cũng có công sức của người đi trước; biết ơn phải thể hiện bằng hành động (học tốt, giữ gìn, đền đáp); phê phán thói vô ơn, coi mọi thứ là đương nhiên. Dẫn chứng gần gũi là các ngày lễ như 27/7, 20/11, giỗ Tổ Hùng Vương, phong trào đền ơn đáp nghĩa. Học sinh lớp 7 gặp câu này trong phần tục ngữ về con người và xã hội, có thể đối chiếu lời giải trong bài soạn kinh nghiệm dân gian về con người và xã hội.
Một lưu ý nhỏ khi viết: đừng chép thành “ăn quả nhớ người trồng cây” hay “ăn trái nhớ kẻ trồng cây” trong bài kiểm tra. Ở miền Nam, nói “ăn trái” là tự nhiên, nhưng dạng chuẩn của câu tục ngữ vẫn là chữ “quả” và chữ “kẻ”.
Quả ngọt, người trồng và bài kiểm tra Ngữ văn
Ăn quả nhớ kẻ trồng cây là thành ngữ hay tục ngữ?
Đây là tục ngữ. Câu nói trọn một ý, một lời khuyên về cách sống, chứ không phải cụm từ để chêm vào câu như thành ngữ. Từ điển và sách giáo khoa đều xếp nó vào nhóm tục ngữ về con người, xã hội.
Ý nghĩa câu ăn quả nhớ kẻ trồng cây là gì?
Câu này nhắc ta khi hưởng thành quả thì phải nhớ ơn người tạo ra thành quả ấy. Nó đề cao lòng biết ơn và phê phán thói vô ơn, quên công người khác.
Ăn quả nhớ kẻ trồng cây tiếng Anh nói thế nào?
Tiếng Anh không có câu tương đương thật sát. Khi dịch, người ta thường diễn ý: When eating a fruit, think of the person who planted the tree, hoặc dùng cách nói chung về lòng biết ơn như be grateful to those who came before you.
Học sinh làm gì để sống đúng câu tục ngữ này?
Những việc nhỏ là đủ: chào hỏi, thăm thầy cô cũ, giúp ông bà cha mẹ việc nhà, giữ gìn của công, tham gia viếng nghĩa trang liệt sĩ. Lời cảm ơn cần đi kèm việc làm.