Ca dao về tình mẹ là những câu hát, câu nói dân gian về công ơn sinh thành, sự hi sinh của mẹ và lòng con thương nhớ, phụng dưỡng mẹ già. Bài này chọn 15 câu ca dao về mẹ tiêu biểu, mỗi câu đã được đối chiếu với ít nhất hai nguồn như Wikiquote, Wikisource, sách giáo khoa và các trang giải bài tập chép đúng văn bản. Các câu chia thành ba nhóm: công ơn của mẹ, nỗi nhớ và lòng thương mẹ già, tục ngữ về mẹ và con, kèm phần chỉ ra những câu thơ hiện đại hay bị gọi nhầm là ca dao.
Ca dao về công ơn của mẹ
Nhóm đầu nói về công sinh thành, nuôi dưỡng. Ca dao thường đặt công mẹ cạnh những hình ảnh lớn lao của thiên nhiên: nguồn nước, trời cao, biển hồ.
- Công cha như núi Thái Sơn
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra
Một lòng thờ mẹ kính cha
Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con
Giải nghĩa: Thái Sơn là ngọn núi cao nổi tiếng ở Trung Quốc, được dùng để nói điều to lớn. Nghĩa mẹ ví với dòng nước trong chảy ra từ nguồn, không bao giờ cạn. Hai dòng sau là lời dặn: thờ kính cha mẹ hết lòng mới tròn đạo làm con. Đây là bài ca dao về cha mẹ được biết đến nhiều nhất. - Ơn cha nặng lắm ai ơi
Nghĩa mẹ bằng trời chín tháng cưu mang
Giải nghĩa: “cưu mang” là mang trong bụng, che chở. Chín tháng mang thai là quãng thời gian vất vả riêng của người mẹ, nên nghĩa mẹ được ví “bằng trời”, rộng lớn không đo được. - Mẹ nuôi con biển hồ lai láng
Con nuôi mẹ kể tháng kể ngày
Giải nghĩa: “lai láng” là tràn đầy. Tình thương mẹ dành cho con không giới hạn, không tính toán; còn con nuôi mẹ thì nhiều khi đếm từng ngày, từng tháng. Câu ca dao vừa nói tình mẹ vô bờ vừa nhắc khéo sự vô tâm của con cái. - Lên non mới biết non cao
Nuôi con mới biết công lao mẹ hiền
Giải nghĩa: phải tự leo núi mới biết núi cao thế nào; phải tự làm cha mẹ mới thấm hết vất vả mẹ mình đã trải qua. Một dị bản ghi “công lao mẫu từ” (mẹ hiền). - Con có mẹ như măng ấp bẹ
Giải nghĩa: “bẹ” là lớp vỏ bọc ngoài cây măng. Măng non được bẹ ôm ấp, che nắng che mưa; con có mẹ cũng được che chở như vậy. Câu tục ngữ ngắn mà gợi hình ảnh rất đẹp. - Một mẹ nuôi được mười con
Mười con không nuôi được một mẹ
Giải nghĩa: một người mẹ có thể nuôi cả đàn con khôn lớn, nhưng nhiều khi đông con lại đùn đẩy nhau, không ai chăm lo cho mẹ. Câu nói vừa ca ngợi sức hi sinh của mẹ vừa phê phán con cái bất hiếu.
Ca dao về nỗi nhớ mẹ và lòng thương mẹ già
Khi lớn lên, đi lấy chồng, đi làm ăn xa, con mới thấm nỗi nhớ mẹ. Các bài dưới đây đều do người con cất lời, hướng về mẹ.
- Chiều chiều ra đứng ngõ sau
Trông về quê mẹ ruột đau chín chiều
Giải nghĩa: người nói là cô gái đã về làm dâu nơi xa quê. “Ngõ sau” là nơi kín đáo, một mình; “chiều chiều” cho thấy nỗi nhớ lặp lại mỗi ngày. “Ruột đau chín chiều” là đau đớn quặn thắt. Bài này là bài số 2 trong văn bản Những câu hát về tình cảm gia đình (Ngữ văn 7 chương trình cũ). - Ngồi buồn nhớ mẹ ta xưa
Miệng nhai cơm búng, lưỡi lừa cá xương
Giải nghĩa: “cơm búng” là cơm mẹ nhai kỹ để mớm cho con nhỏ; “lừa cá xương” là dùng lưỡi gỡ xương cá cho con khỏi hóc. Hai chi tiết rất đời thường mà gợi cả tuổi thơ được mẹ chăm từng miếng ăn. - Mẹ già như chuối ba hương
Như xôi nếp một như đường mía lau
Giải nghĩa: chuối ba hương là giống chuối thơm ngon, nếp một là nếp hạt to dẻo, đường mía lau là đường ngọt thanh. Ba thứ ngon ngọt nhất được dùng để nói mẹ già quý giá vô cùng với con. - Đói lòng ăn hột chà là
Để cơm nuôi mẹ, mẹ già yếu răng
Giải nghĩa: chà là ở đây là loại quả dại, ăn chỉ đỡ đói. Người con nhịn phần cơm dẻo để dành cho mẹ già răng yếu. Câu ca dao là hình ảnh đẹp về sự hiếu thảo. - Mẹ già ở túp lều tranh
Sớm thăm tối viếng mới đành dạ con
Giải nghĩa: “đành dạ” là yên lòng. Mẹ già sống một mình trong căn lều tranh, người con phải sáng tối qua lại thăm nom mới yên tâm. - Mẹ ơi đừng đánh con đau
Để con bắt ốc hái rau mẹ nhờ
Giải nghĩa: lời con trẻ xin mẹ đừng đánh, hứa sẽ đi bắt ốc, hái rau phụ mẹ. Câu ca dao hồn nhiên mà cho thấy đứa trẻ nhà nghèo sớm biết đỡ đần mẹ.
Tục ngữ về mẹ và con
Tục ngữ nói về vai trò của người mẹ trong việc nuôi dạy con và phúc đức của cả gia đình.
- Sẩy cha còn chú, sẩy mẹ bú dì
Giải nghĩa: “sẩy” là mất. Mất cha còn chú nuôi, mất mẹ còn dì (em mẹ) cho bú mớm. Câu này nói tình ruột thịt bên nội, bên ngoại đỡ đần khi con trẻ mồ côi, và gián tiếp cho thấy không ai thay được mẹ hoàn toàn. - Phúc đức tại mẫu
Giải nghĩa: “mẫu” là mẹ. Dân gian tin rằng con cái được hưởng phúc hay không phần lớn nhờ đức của người mẹ, nên người mẹ sống hiền lành, nhân hậu là để phúc cho con. - Con hư tại mẹ, cháu hư tại bà
Giải nghĩa: con cái hư hỏng thường do mẹ nuông chiều, cháu hư do bà quá thương. Câu tục ngữ đặt trách nhiệm dạy con lên vai người mẹ, người bà, những người gần gũi trẻ nhất.
Những câu hay bị nhầm là ca dao về mẹ
Đây là chủ đề bị trộn lẫn nhiều nhất. Các câu dưới đây rất hay, rất cảm động, nhưng không phải ca dao:
- “Con dù lớn vẫn là con của mẹ / Đi hết đời lòng mẹ vẫn theo con” là thơ Chế Lan Viên, trích bài Con cò (1962), từng in trong Ngữ văn 9.
- “Lòng mẹ bao la như biển Thái Bình dạt dào” là lời bài hát Lòng mẹ của nhạc sĩ Y Vân.
- “Đi khắp thế gian không ai tốt bằng mẹ…” là câu nói, lời hát hiện đại.
- Các câu như “Ngàn năm tóc mẹ còn bay”, “Mẹ tôi cõng cả bốn mùa gió sương”, “Cánh cò cõng nắng cõng mưa” có giọng thơ mới, không thấy trong tuyển tập ca dao nào chúng tôi kiểm tra, nên không xếp vào ca dao.
Thơ có tác giả viết về mẹ được tập hợp riêng ở bài thơ về mẹ.
Ý nghĩa và giá trị của ca dao về tình mẹ
Tình mẹ được đo bằng thiên nhiên
Nguồn nước, trời cao, biển hồ: ca dao luôn chọn hình ảnh lớn nhất để so với tình mẹ. Cách so sánh ấy cho thấy người xưa coi công mẹ là thứ không cân đong được.
Những chi tiết đời thường làm nên cảm xúc
Bên cạnh hình ảnh lớn lao là chi tiết rất nhỏ: miếng cơm búng, cái xương cá, hột chà là, túp lều tranh. Chính những chi tiết ấy khiến người đọc nhớ đến mẹ mình và thấy thương.
Bài học hiếu thảo
Ca dao về mẹ không chỉ ca ngợi mà luôn kèm lời nhắc: phải thờ kính, phải phụng dưỡng, đừng để mẹ già cô đơn. Đó là nền tảng của đạo hiếu trong gia đình Việt.
Ca dao về tình mẹ trong sách giáo khoa
- Ngữ văn 7 chương trình cũ, Những câu hát về tình cảm gia đình: bài 1 “Công cha như núi ngất trời…” và bài 2 “Chiều chiều ra đứng ngõ sau…”.
- Tiếng Việt 4, Chân trời sáng tạo: bài đọc Ca dao về tình yêu thương; bài học có phần yêu cầu tìm câu ca dao, tục ngữ về công ơn cha mẹ.
Nhiều câu ca dao về cả cha và mẹ có ở bài ca dao, tục ngữ về cha mẹ; những lời ru của mẹ như “Gió mùa thu mẹ ru con ngủ…” có ở bài ca dao ru con.
Câu hỏi thường gặp
Câu ca dao nào về mẹ hay nhất?
Nổi tiếng nhất là “Công cha như núi Thái Sơn / Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra”. Ngoài ra “Mẹ già như chuối ba hương…” và “Chiều chiều ra đứng ngõ sau…” cũng rất được yêu thích.
“Con dù lớn vẫn là con của mẹ” có phải ca dao không?
Không. Đó là thơ của Chế Lan Viên trong bài Con cò (1962). Khi trích dẫn trong bài văn, cần ghi đúng tác giả.
“Mẹ già như chuối ba hương” nghĩa là gì?
Chuối ba hương, xôi nếp một, đường mía lau là những thứ ngon, ngọt, quý. Câu ca dao so sánh để nói mẹ già vô cùng quý giá, con phải nâng niu, chăm sóc.
Ca dao về tình mẹ khác ca dao ru con thế nào?
Ca dao ru con là lời mẹ hát cho con ngủ. Ca dao về tình mẹ rộng hơn, phần lớn do người con cất lời, nói về công ơn, nỗi nhớ và lòng hiếu thảo với mẹ.
Lời kết
Mười lăm câu ca dao về tình mẹ ở trên là những lời giản dị nhất mà người Việt dành cho mẹ: biết ơn, nhớ thương và hiếu thảo. Bạn có thể đọc thêm ca dao về biết ơn hoặc các bài khác trong chuyên mục ca dao, tục ngữ, thành ngữ Việt Nam.