Ca dao uống nước nhớ nguồn là những câu hát, câu nói dân gian nhắc người Việt nhớ tổ tiên, ông bà, quê hương và cội nguồn dân tộc. Bài này tuyển 11 câu tiêu biểu, mỗi câu đã được đối chiếu với ít nhất hai nguồn như Wikipedia, Wikiquote, sách giáo khoa và các trang giải bài tập chép đúng văn bản. Các câu được chia thành bốn nhóm: tục ngữ cùng ý với “uống nước nhớ nguồn”, ca dao về tổ tiên và ông bà, ca dao về Giỗ Tổ Hùng Vương, ca dao về quê nhà.
Tục ngữ “Uống nước nhớ nguồn” và những câu cùng ý
Nhóm này gồm các câu ngắn, thường chỉ một vế, nhưng là gốc của cả chủ đề. Hình ảnh đều lấy từ thiên nhiên: dòng nước, giếng nước, tổ chim, lá cây.
- Uống nước nhớ nguồn
Giải nghĩa: “nguồn” là nơi dòng nước bắt đầu chảy. Được uống nước mát thì phải nhớ nơi nước chảy ra. Nghĩa bóng: hưởng thành quả hôm nay thì phải nhớ những người, những thế hệ đã làm ra nó, từ tổ tiên, cha mẹ đến những người đã hi sinh cho đất nước. - Uống nước nhớ người đào giếng
Giải nghĩa: cùng ý với câu trên nhưng cụ thể hơn: giếng không tự có, phải có người đào. Câu này thường được ghép với “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây” thành một cặp. - Chim có tổ, người có tông
Giải nghĩa: “tông” là dòng họ, tổ tông. Con chim nào cũng có tổ để về, con người nào cũng có dòng họ, tổ tiên sinh ra mình. Câu tục ngữ nhắc đừng quên gốc gác. - Lá rụng về cội
Giải nghĩa: “cội” là gốc cây. Lá rơi thì về nằm dưới gốc. Thành ngữ chỉ người ta có đi biền biệt bao năm thì cuối đời vẫn mong được về quê cha đất tổ.
Ca dao về tổ tiên, ông bà
Trong ca dao, cội nguồn gần nhất chính là những người đã sinh ra cha mẹ mình. Hai câu dưới đây vẫn được dạy trong nhà trường.
- Con người có tổ có tông
Như cây có cội như sông có nguồn
Giải nghĩa: phép so sánh đặt con người cạnh cây và sông: cây có gốc mới lên cành lá, sông có nguồn mới không cạn. Người có tổ tiên mới có mình hôm nay. Câu này là bài số 5 trong bài đọc Ca dao về tình yêu thương (Tiếng Việt 4, Chân trời sáng tạo). Một dị bản phổ biến:
Con người có cố có ông
Như cây có cội như sông có nguồn - Ngó lên nuộc lạt mái nhà
Bao nhiêu nuộc lạt nhớ ông bà bấy nhiêu
Giải nghĩa: “nuộc lạt” là những nút buộc bằng lạt tre giữ tranh, rạ trên mái nhà xưa. Mái nhà có vô số nuộc lạt, nỗi nhớ ông bà cũng nhiều như thế. Cặp từ “bao nhiêu… bấy nhiêu” làm nỗi nhớ trở nên đếm được mà vẫn không đếm hết. Đây là bài ca dao số 3 trong văn bản Những câu hát về tình cảm gia đình (Ngữ văn 7 chương trình cũ).
Ca dao về Giỗ Tổ Hùng Vương
Ngày 10 tháng 3 âm lịch là ngày Giỗ Tổ Hùng Vương, gắn với lễ hội Đền Hùng ở Phú Thọ. Theo Wikipedia, từ năm 2007 người lao động cả nước được nghỉ ngày này, và UNESCO ghi danh tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương vào tháng 12 năm 2012.
- Dù ai đi ngược về xuôi
Nhớ ngày giỗ Tổ mùng mười tháng ba
Giải nghĩa: “đi ngược” là lên miền núi, “về xuôi” là xuống đồng bằng. Dù làm ăn ở đâu, mỗi người Việt đều nhớ ngày giỗ chung của cả dân tộc. Wikipedia ghi một bản bốn dòng:
Dù ai đi ngược về xuôi
Nhớ ngày Giỗ Tổ mồng mười tháng ba
Khắp miền truyền mãi câu ca
Nước non vẫn nước non nhà ngàn năm - Ai về Phú Thọ cùng ta
Vui ngày giỗ Tổ tháng ba mùng mười
Giải nghĩa: lời mời rủ nhau về Phú Thọ dự lễ hội. Chữ “vui” cho thấy bên cạnh phần lễ tưởng niệm, đây còn là dịp hội làng lớn, có rước kiệu, hát xoan, đánh vật.
Ca dao về quê nhà, nơi chôn rau cắt rốn
Nguồn cội còn là mảnh đất mình sinh ra. Ca dao nhớ quê thường nhớ bằng món ăn, bằng ao làng, bằng phong tục.
- Anh đi anh nhớ quê nhà
Nhớ canh rau muống nhớ cà dầm tương
Giải nghĩa: “cà dầm tương” là cà muối chấm tương. Đi xa, người ta không nhớ món sang mà nhớ đúng bữa cơm đạm bạc của nhà mình. Chính những thứ giản dị ấy làm nên hương vị quê. - Ta về ta tắm ao ta
Dù trong dù đục ao nhà vẫn hơn
Giải nghĩa: ao nhà có thể đục hơn ao người, nhưng là của mình, quen thuộc và thân thương. Câu ca dao nói lòng gắn bó với quê hương, với những gì thuộc về mình. - Đất có lề, quê có thói
Giải nghĩa: “lề”, “thói” là nề nếp, phong tục riêng. Mỗi vùng quê có lệ làng, cách sống riêng; nhớ nguồn cũng là giữ và tôn trọng những nét riêng ấy.
Những câu hay bị nhầm là ca dao uống nước nhớ nguồn
Chủ đề này dễ bị “độn” thêm câu cho dài danh sách. Vài điểm cần lưu ý:
- Câu “Các vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước” là lời Chủ tịch Hồ Chí Minh, không phải ca dao.
- Một số trang ghi những câu văn xuôi như “Nhớ ơn tổ tiên là nhớ nguồn gốc”, “Cây có cội, nước có nguồn, con người có tổ tiên”. Đó là lời diễn giải của người biên soạn, không có vần, không thấy trong các tuyển tập nên chúng tôi không xếp vào ca dao.
- Câu “Dù ai buôn bán gần xa / Nhớ ngày giỗ Tổ tháng ba thì về” có lưu hành nhưng chúng tôi chỉ tìm thấy ở một trang, nên chưa đưa vào danh sách chính.
Ý nghĩa và giá trị của ca dao uống nước nhớ nguồn
Đạo lý được kể bằng hình ảnh thiên nhiên
Nguồn nước, gốc cây, tổ chim, mái nhà đều là hình ảnh ai cũng thấy. Ông cha không giảng đạo lý bằng lời trừu tượng mà mượn những thứ quen thuộc ấy, nên câu nói đi vào trí nhớ rất tự nhiên.
Vòng nhớ từ gia đình đến dân tộc
Các câu ca dao đi từ ông bà trong nhà, đến dòng họ, rồi đến Tổ Hùng Vương chung của cả nước. Nhờ vậy, người Việt hiểu rằng nhớ nguồn không chỉ là chuyện riêng của từng nhà mà còn là sợi dây nối cả cộng đồng.
Gắn với phong tục còn sống đến hôm nay
Thờ cúng tổ tiên, giỗ chạp, tảo mộ, ngày Giỗ Tổ 10 tháng 3 vẫn được giữ gìn. Ca dao vì thế không chỉ là lời khuyên mà còn là lời giải thích vì sao các phong tục ấy tồn tại.
Ca dao uống nước nhớ nguồn trong sách giáo khoa
- Tiếng Việt 4, Chân trời sáng tạo, bài đọc Ca dao về tình yêu thương: bài số 5 là “Con người có tổ có tông…”. Xem bài giải Ca dao về tình yêu thương.
- Tiếng Việt 5, Kết nối tri thức, bài Nghìn năm văn hiến: phần luyện tập dùng câu “Con người có tổ có tông…”. Xem bài giải Nghìn năm văn hiến.
- Ngữ văn 7 chương trình cũ, Những câu hát về tình cảm gia đình: bài 3 là “Ngó lên nuộc lạt mái nhà…”.
Câu hỏi thường gặp
“Uống nước nhớ nguồn” là ca dao hay tục ngữ?
Đó là tục ngữ: ngắn, một vế, đúc kết một bài học. Những câu lục bát cùng ý như “Con người có tổ có tông…” mới là ca dao. Khi viết bài, có thể gọi chung là ca dao, tục ngữ về uống nước nhớ nguồn.
“Con người có tổ có tông” hay “có cố có ông” mới đúng?
Cả hai đều là dị bản lưu hành. Sách Tiếng Việt 4 Chân trời sáng tạo in bản “có tổ có tông”, nên khi làm bài ở trường nên dùng bản này.
Nuộc lạt là gì?
Nuộc lạt là nút buộc bằng sợi lạt tre, dùng để cột tranh, rạ, tre trên mái nhà xưa. Mỗi mái nhà có hàng trăm nuộc như vậy, nên ca dao mượn để nói nỗi nhớ ông bà nhiều không đếm xuể.
Ca dao nào nói về ngày Giỗ Tổ Hùng Vương?
Quen thuộc nhất là “Dù ai đi ngược về xuôi / Nhớ ngày giỗ Tổ mùng mười tháng ba”. Ngoài ra còn câu “Ai về Phú Thọ cùng ta / Vui ngày giỗ Tổ tháng ba mùng mười”.
Lời kết
Mười một câu ca dao uống nước nhớ nguồn ở trên cùng nói một điều: không ai tự nhiên mà có. Muốn đọc về lòng biết ơn với từng người cụ thể như cha mẹ, thầy cô, người lao động, mời bạn xem ca dao về biết ơn hoặc các bài khác trong chuyên mục ca dao, tục ngữ, thành ngữ Việt Nam.