Có mới nới cũ là thành ngữ chê thói hễ có người mới, vật mới thì lơ là, rẻ rúng cái cũ từng gắn bó với mình. Câu này hay nói về người thay lòng trong tình cảm, nhưng cũng dùng được cho bạn bè, khách hàng hay đồ vật. Nó thường đi đôi với vế có trăng quên đèn.
| Nghĩa | Có cái mới thì nhạt dần, bỏ bê cái cũ; nghĩa bóng là sống bạc bẽo, thiếu thủy chung |
| Loại | Thành ngữ dân gian, bốn chữ, hai vế đối nhau (có – nới, mới – cũ) |
| Sắc thái | Chê trách, mỉa mai; dùng nhiều trong lời nói hằng ngày |
| Câu đi kèm | Có trăng quên đèn |
Chữ “nới” trong có mới nới cũ
Nếu ông bà ta muốn nói thẳng chuyện vứt bỏ thì đã có chữ bỏ, chữ quên. Câu thành ngữ lại chọn chữ nới, cái chữ của sợi dây, của chiếc thắt lưng: nới ra là làm cho lỏng, cho bớt chặt. Người có mới nới cũ hiếm khi cắt đứt cái cũ trong một ngày. Họ lơi tay dần, gọi điện thưa dần, hỏi han ít dần, đến lúc nhìn lại thì sợi dây đã tuột.
Nghĩa đen của câu rất đời thường. Mua được chiếc áo mới, chiếc áo cũ bị nhét xuống đáy tủ; có điện thoại mới, cái cũ nằm trong ngăn kéo. Chuyện ấy không có gì đáng trách. Thành ngữ chỉ trở nên nặng khi đem nó áp vào người: vợ chồng, bạn bè, thầy trò, người từng giúp mình lúc khó.
Về loại, câu này có tài liệu xếp vào tục ngữ, có tài liệu gọi thành ngữ. Vì nó chưa phải một nhận định trọn vẹn mà chỉ gọi tên một kiểu hành xử, gọi là thành ngữ thì sát hơn.
Những câu cùng ý và những câu ngược lại
| Cùng ý chê bạc bẽo | Ý ngược lại, đề cao nghĩa cũ |
|---|---|
| Có trăng quên đèn | Uống nước nhớ nguồn |
| Qua cầu rút ván | Ăn quả nhớ kẻ trồng cây |
| Được chim bẻ ná, được cá quên nơm | Trước sau như một |
| Ăn cháo đá bát | Thủy chung, son sắt |
Các câu cùng cột không nặng nhẹ như nhau. Ăn cháo đá bát và qua cầu rút ván chê người được nhờ xong còn quay lại hại kẻ giúp mình, nặng hơn hẳn. Có mới nới cũ chỉ nói chuyện lạnh nhạt, bỏ quên, chưa đến mức trở mặt.
Tiếng Hán có thành ngữ 喜新厭舊 (hỉ tân yếm cựu: thích mới, chán cũ), ý rất gần. Tiếng Anh không có câu nào trùng khít; cụm out with the old, in with the new nghe giống về chữ nhưng lại mang ý tích cực, như dọn nhà đón năm mới.
Vầng trăng của Nguyễn Duy và chuyện “có đèn quên trăng”
Học sinh lớp 9 có một văn bản gần như là phiên bản thơ của câu thành ngữ này. Trong Ánh trăng, người lính từng sống với trăng như tri kỷ những năm ở rừng; về thành phố quen ánh điện, cửa gương, vầng trăng đi qua ngõ mà không ai nhận ra. Đến một tối mất điện, trăng hiện ra, và người ấy giật mình.
Chỉ khác là ở đây ánh điện mới khiến người ta quên trăng cũ, ngược thứ tự với câu “có trăng quên đèn” mà vẫn chung một nỗi. Ai cần đọc lại văn bản có thể mở bài thơ về vầng trăng bị lãng quên.
Đi ngược lại thói nới cũ là hình ảnh người vợ thuở nghèo trong chữ tào khang, nghĩa vợ chồng từ thuở hàn vi. Ca dao cũng nhiều câu nhắc vợ chồng giữ nghĩa cũ, gom ở trang những câu ca dao dặn vợ chồng giữ nghĩa.
Viết đoạn nghị luận về thói có mới nới cũ
Đề kiểu “Suy nghĩ của em về câu có mới nới cũ” dễ sa vào chê chung chung. Ba ý giúp bài có chiều sâu hơn:
- Thích cái mới không có lỗi. Đổi sách cũ lấy sách mới, đổi cách học cho hợp là bình thường. Câu thành ngữ không chê sự đổi mới mà chê chuyện quay lưng với tình nghĩa.
- Thói nới cũ thường đi kèm sự vụ lợi. Người ta lơ là cái cũ vì nó không còn mang lại lợi ích, chứ không phải vì nó hết giá trị: một người bạn hết chung lớp, một khách quen đã mua đủ hàng.
- Giữ cái cũ là giữ chính mình. Ai từng đi cùng ta lúc khó cũng là một phần câu chuyện của ta; bỏ quên họ là tự cắt bớt quá khứ.
Dẫn chứng gần gũi nhất có khi nằm ngay ngoài cổng trường: một cửa hàng chỉ ưu đãi cho khách mới, còn khách quen mua mười năm thì phải trả giá cao hơn. Đó cũng là có mới nới cũ, chỉ là phiên bản của tờ khuyến mãi.
Có mới nới cũ trong những cuộc trò chuyện
Có mới nới cũ nghĩa là gì trong tình yêu?
Là khi một người gặp đối tượng mới hấp dẫn hơn thì lạnh nhạt, thờ ơ rồi bỏ rơi người yêu, người bạn đời đã gắn bó với mình. Đây là ngữ cảnh câu thành ngữ được dùng nhiều nhất.
Có mới nới cũ đi với câu gì?
Thường đi với vế có trăng quên đèn, thành cặp “có mới nới cũ, có trăng quên đèn”. Hai vế cùng một ý, vế sau mượn hình ảnh trăng sáng làm người ta quên ngọn đèn từng soi cho mình.
Có mới nới cũ là thành ngữ hay tục ngữ?
Có sách gọi là tục ngữ, có sách gọi là thành ngữ. Xét về cấu tạo, đây là một cụm cố định gọi tên thói xấu chứ chưa nêu một kinh nghiệm hay lời khuyên trọn vẹn, nên xếp vào thành ngữ hợp lí hơn.
Dùng câu này cho đồ vật có sai không?
Không sai, nhất là khi nói đùa: “Có máy mới là có mới nới cũ ngay, cái máy cũ phủ bụi luôn.” Nhưng sức nặng của câu nằm ở quan hệ giữa người với người.