Bộc bạch là nói ra rõ ràng và thành thật những điều mình vẫn giữ trong lòng: một nỗi lo, một nỗi buồn, một ý nghĩ khó mở lời. Đây là động từ, hay đi với tân ngữ như bộc bạch tâm sự, bộc bạch nỗi niềm. Hỏi bộc bạch nghĩa là gì thì cứ nhớ hai điều: có lời nói, và lời ấy thật lòng.
| Nghĩa ngắn | Nói ra rõ ràng, thành thật điều thầm kín của mình |
| Loại từ | Động từ |
| Gốc từ | Hán Việt: bộc (phơi ra, bày ra) + bạch (nói rõ, trình bày) |
| Gần nghĩa | Bày tỏ, giãi bày, thổ lộ, tâm sự |
| Trái nghĩa | Che giấu, giấu kín, nén lòng |
Bộc bạch: phơi lòng ra cho rõ
Hai chữ của từ này đều mang ý “đưa ra chỗ sáng”. Chữ bộc (暴) khi đọc âm bộc có nghĩa là phơi, bày ra ngoài; cũng chữ này nằm trong bộc lộ. Chữ bạch (白) ngoài nghĩa màu trắng còn có nghĩa là nói rõ, thưa trình. Người đi chùa vẫn nghe câu “bạch thầy”, tức là thưa với thầy; còn minh bạch, thanh bạch giữ lại cái nghĩa trong, rõ.
Đặt hai chữ cạnh nhau, ta có một hình ảnh dễ nhớ: đem điều cất kín trong lòng ra phơi, rồi nói cho rành mạch. Khác với nói bâng quơ, người bộc bạch thường đã nghĩ một lúc lâu mới quyết định mở miệng.
Dùng chữ bộc bạch sao cho đúng
Theo từ điển của Viện Ngôn ngữ học, bộc bạch là nói ra rõ ràng và thành thật nỗi lòng của mình. Wiktionary tiếng Việt giải gần như vậy: trình bày rõ ràng, không che giấu. Từ đó suy ra ba điều kiện để dùng từ cho trúng:
- Điều được nói là chuyện của chính mình. Kể chuyện người khác thì không gọi là bộc bạch.
- Điều ấy vốn kín. Báo “mai em nghỉ học” không phải bộc bạch; nói “em sợ lên bảng vì từng bị cả lớp cười” thì đúng hơn.
- Người nói chủ động và thật lòng. Bị ép khai thì gọi là thú nhận, khai nhận.
Vài câu ví dụ, mỗi câu một hoàn cảnh:
- Trong buổi sinh hoạt lớp, cậu bạn ít nói bất ngờ bộc bạch rằng mình đang đi làm thêm để phụ mẹ.
- Tin nhắn lúc khuya: “Có mấy điều mình muốn bộc bạch từ lâu mà chưa dám.”
- Trên báo, kiểu tít “Nghệ sĩ X bộc bạch về quãng thời gian khó khăn” rất quen, dùng khi người nổi tiếng kể chuyện riêng.
- Trong bài văn: Qua những dòng thơ, tác giả bộc bạch nỗi nhớ quê da diết.
Bộc bạch đứng giữa bày tỏ, giãi bày, thổ lộ
| Từ | Chỗ khác | Ví dụ |
|---|---|---|
| Bộc bạch | Nói ra điều thầm kín, nhấn vào sự thành thật | Bộc bạch nỗi sợ trước kì thi |
| Bày tỏ | Rộng nhất; nói ra ý kiến, thái độ, cảm xúc, không nhất thiết là chuyện kín | Bày tỏ sự đồng tình |
| Giãi bày | Nói ra để người khác hiểu mình, thường kèm phân trần, gỡ hiểu lầm | Giãi bày nỗi oan |
| Thổ lộ | Nói ra tình cảm giữ kín, hay dùng cho chuyện yêu đương | Thổ lộ tình cảm với người mình thích |
| Bộc lộ | Để lộ ra ngoài, có thể không cố ý, không cần lời nói | Nét mặt bộc lộ vẻ lo lắng |
Cặp dễ lẫn nhất là bộc bạch và bộc lộ. Ánh mắt, cử chỉ có thể bộc lộ cảm xúc, nhưng chỉ con người mới bộc bạch được, vì phải có lời. Viết “nét mặt cô ấy bộc bạch sự buồn bã” là dùng sai. Cũng đừng lẫn với bộc trực, một tính từ chỉ tính cách thẳng, nghĩ gì nói nấy; người bộc trực nói thẳng mọi chuyện, còn bộc bạch là một lần mở lòng cụ thể. Muốn rõ hơn về tính cách ấy, xem bài giải nghĩa tính bộc trực, nói thẳng không vòng vo.
Gần nghĩa còn có trải lòng, cách nói mềm hơn, hay gặp trên mạng xã hội; bài trải lòng và chỗ khác với tâm sự so sánh kĩ hơn. Mở lòng là việc tốt, nhưng kể quá nhiều chuyện riêng ở chỗ đông người lại thành chuyện khác, gần với kể chuyện riêng tư quá mức trên mạng.
Một chi tiết nhỏ khi viết: bộc bạch thường cần một tân ngữ hoặc một mệnh đề theo sau (“bộc bạch rằng…”, “bộc bạch nỗi lòng”). Câu cụt “Tôi muốn bộc bạch” nghe vẫn hiểu được, nhưng thêm “với bạn đôi điều” sẽ tự nhiên hơn.
Phía ngược lại của nhóm từ này là giấu kín, giữ kín, che giấu, được xếp cùng câu ví dụ trong đồng nghĩa, trái nghĩa với bày tỏ.
Bộc bạch trong nhật ký, bài văn và tin nhắn
Bộc bạch là từ loại gì?
Bộc bạch là động từ. Nó chỉ hành động nói ra, nên có thể đi với các từ chỉ thời gian, mức độ như “đã bộc bạch”, “bộc bạch hết”, “chưa từng bộc bạch”.
Bộc bạch tâm sự nghĩa là gì?
Là đem những điều riêng tư mình giữ trong lòng kể ra một cách thành thật, thường với người mình tin. Cụm này hơi thừa chữ vì bộc bạch đã hàm ý tâm sự, nhưng vẫn được dùng nhiều trong lời nói và trên báo.
Từ đồng nghĩa với bộc bạch là gì?
Gần nhất là giãi bày, thổ lộ, bày tỏ, trải lòng, tâm sự. Mỗi từ lệch nhau một chút: thổ lộ thiên về tình cảm, giãi bày thiên về phân trần cho người khác hiểu.
Viết văn có nên dùng chữ bộc bạch không?
Nên, nhất là khi phân tích thơ trữ tình hay nhật ký nhân vật. Câu như “nhân vật trữ tình bộc bạch nỗi cô đơn” vừa đúng nghĩa vừa gọn, tránh lặp chữ “thể hiện” quá nhiều lần.