Bố cục là cách sắp xếp, phân chia các phần của một văn bản (hay một bức tranh, một trang báo) theo một trật tự hợp lí để làm rõ chủ đề. Với học sinh, hỏi “bố cục của văn bản là gì” thường là hỏi văn bản ấy chia làm mấy phần, mỗi phần nói gì và các phần nối với nhau ra sao. Kiểu chia quen thuộc nhất với bài văn của học sinh là mở đầu, triển khai và khép lại.
| Khái niệm | Sự tổ chức, sắp xếp các phần, các đoạn của văn bản theo một trình tự để thể hiện chủ đề |
| Nghĩa của từ | Hán Việt 佈局: bố (bày, xếp) + cục (cuộc, ván cờ, bộ phận) |
| Thuộc | Kiến thức về văn bản, học từ tiểu học đến THPT; cũng dùng trong hội họa, thiết kế |
| Dấu hiệu nhận biết | Mỗi phần có nhiệm vụ riêng, có ranh giới (đoạn, khổ, ý chuyển), các phần cùng hướng về một chủ đề |
Bố cục như bày quân trên bàn cờ
Chữ bố (布) có nghĩa là bày, xếp, giăng ra; chữ cục (局) ngoài nghĩa bộ phận còn chỉ bàn cờ, ván cờ. Ghép lại, bố cục giống như việc người đánh cờ bày quân trước khi đi nước đầu: quân nào đứng đâu, nhóm nào giữ việc gì. Một từ điển Hán Việt giảng thẳng 布局 là cuộc sắp xếp, cách sắp đặt ý tứ trong bài văn.
Trong tiếng Việt, từ điển ghi bố cục vừa là danh từ (sự sắp xếp, tổ chức các phần: bố cục bức tranh, bài văn có bố cục chặt chẽ) vừa là động từ (sắp xếp các phần của một tác phẩm: bố cục lại bài viết). Sách Ngữ văn hiểu theo hướng của người học: bố cục là sắp đặt các phần, các đoạn sao cho chủ đề hiện ra rõ ràng. Vế quan trọng nằm ở chữ “chủ đề”: chia phần không phải cho đẹp, mà để ý chính đi tới người đọc theo một đường rõ ràng.
Nhìn đâu để thấy bố cục một văn bản?
Khi đề hỏi “Văn bản có bố cục mấy phần?”, có thể lần theo bốn dấu hiệu sau:
- Nhiệm vụ của từng phần. Phần đầu thường giới thiệu (nhân vật, vấn đề, cảnh), phần giữa triển khai, phần cuối khép lại bằng cảm xúc, bài học hoặc lời kêu gọi. Thấy nhiệm vụ đổi là thấy ranh giới.
- Chỗ chuyển thời gian, không gian. Trong truyện và kí, những cụm như “sáng hôm ấy”, “khi vào lớp”, “từ đó” thường mở ra một phần mới.
- Từ ngữ chuyển ý. Văn nghị luận hay đánh dấu bằng “Huống chi”, “Vì vậy”, “Tóm lại”, “Trước hết… Bên cạnh đó…”.
- Hình thức trình bày. Khổ thơ, đoạn văn, đề mục; có văn bản trong SGK đã đánh số sẵn từng phần.
Một bố cục tốt có ba nét: các phần rành mạch, trình tự hợp lí và cùng xoay quanh một chủ đề. Thiếu nét thứ ba, văn bản dù chia rõ đến đâu vẫn thành những mảnh rời. Đó cũng là lí do bố cục đi đôi với tính mạch lạc và phép liên kết giữa các đoạn văn trong bài.
Ba phần, bốn phần hay theo khổ thơ?
Không có con số cố định. Số phần phụ thuộc vào thể loại và độ dài văn bản:
| Loại văn bản | Bố cục thường gặp |
|---|---|
| Bài văn của học sinh | Ba phần: mở bài nêu vấn đề, thân bài triển khai, kết bài khẳng định hoặc liên hệ |
| Truyện, kí | Chia theo diễn biến sự việc hoặc theo dòng hồi tưởng, cảm xúc |
| Thơ | Chia theo khổ, theo mạch cảm xúc; thơ Đường luật có thể chia đề, thực, luận, kết hoặc hai câu đầu, hai câu cuối |
| Văn nghị luận cổ (hịch, cáo) | Theo trình tự lập luận: nêu gương, phân tích tình hình, phê phán, kêu gọi |
| Văn bản thông tin | Theo trình tự thời gian, không gian, nguyên nhân – kết quả hoặc theo các mục có đề mục |
Với văn nghị luận, bố cục ba phần đi kèm hệ thống luận điểm ở thân bài; xem cách sắp xếp ấy ở bài đặc điểm và các dạng văn nghị luận. Văn bản giới thiệu, giải thích một đối tượng thì có trật tự riêng, như bài các phương pháp thuyết minh đã trình bày.
Bố cục của bốn văn bản trong sách Ngữ văn
Tôi đi học (Thanh Tịnh): ba phần theo dòng hồi tưởng
Phần đầu là nỗi nhớ buổi tựu trường khi thu về và tâm trạng của “tôi” trên đường cùng mẹ đến trường. Phần hai là cảm xúc ở sân trường, lúc nghe gọi tên và sắp rời tay mẹ. Phần cuối là cảm giác lần đầu ngồi trong lớp. Bố cục đi đúng theo bước chân của cậu bé, nên người đọc như đi cùng. Phân tích kĩ có ở bài tác giả, tác phẩm Tôi đi học.
Sang thu (Hữu Thỉnh): mỗi khổ một phần
Khổ một là những tín hiệu đầu tiên của mùa thu; khổ hai là đất trời chuyển dần sang thu; khổ ba là suy ngẫm về đời người lúc “sang thu”. Bố cục đi từ cảm giác (hương, gió) đến bao quát (sông, chim, mây) rồi tới suy nghĩ, ba bước rõ như ba nấc. Câu hỏi đọc hiểu của bài thơ có ở bài soạn Sang thu sách Chân trời sáng tạo.
Bánh trôi nước (Hồ Xuân Hương): hai câu đầu và hai câu cuối
Hai câu đầu tả chiếc bánh trắng, tròn, chìm nổi trong nồi, cũng là vẻ đẹp và cuộc đời long đong của người phụ nữ. Hai câu cuối nói thân phận phụ thuộc mà tấm lòng vẫn son sắt. Cũng có thể chia theo khai – thừa – chuyển – hợp của thơ tứ tuyệt. Hai cách chia đều đúng, miễn giải thích được nhiệm vụ từng phần; xem bài Bánh trôi nước trong Ngữ văn 7.
Hịch tướng sĩ (Trần Quốc Tuấn): bốn phần theo lập luận
Bài hịch nêu gương trung thần nghĩa sĩ trong sử sách, rồi tố cáo tội ác của giặc và bày tỏ lòng căm thù, tiếp đó nhắc ân tình chủ tướng và phê phán lối sống sai của tướng sĩ, cuối cùng nêu nhiệm vụ học binh thư. Trật tự “gương xưa – thực tế – phê phán – lời kêu gọi” làm cho lời hịch vừa khích vừa dụ. Chi tiết từng phần có trong bài tìm hiểu Hịch tướng sĩ.
Bố cục, kết cấu và dàn ý
| Khái niệm | Là gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Bố cục | Sự chia phần và sắp xếp các phần của văn bản | Tôi đi học có bố cục ba phần |
| Kết cấu | Cách tổ chức toàn bộ tác phẩm, rộng hơn chia phần: trình tự kể, cách dựng tình huống, đầu cuối tương ứng… | Truyện có kết cấu vòng tròn, kết cấu đảo trình tự thời gian |
| Dàn ý | Bản liệt kê ý của bài mình sắp viết, sắp theo bố cục | Dàn ý bài tả cây phượng trước khi viết |
| Mạch lạc | Sự thông suốt, liền ý giữa các phần, các câu | Bài văn mạch lạc, đọc không bị đứt |
Dễ nhớ nhất là: bố cục là các phần của văn bản đã có; dàn ý là khung mình lập cho văn bản sắp viết. Còn kết cấu là từ của người phân tích tác phẩm, thường gặp ở THPT khi bàn về nghệ thuật truyện. Lỗi hay gặp trong bài kiểm tra là ghi “bố cục 3 phần” cho một bài thơ bốn câu chỉ vì quen tay với mở bài – thân bài – kết bài.
Luyện chia bố cục: bốn bài có đáp án
Câu 1: Một bài văn tả cảnh có các đoạn: (a) giới thiệu cánh đồng quê lúc chiều; (b) tả màu lúa, gió, cánh cò; (c) tả cảnh người về trên bờ đê; (d) tình cảm với quê hương. Hãy chia bố cục.
Đáp án: Ba phần. Mở bài là đoạn (a); thân bài gồm (b) và (c), tả cảnh vật rồi đến con người; kết bài là đoạn (d). Hai đoạn (b), (c) cùng thuộc thân bài vì cùng nhiệm vụ miêu tả.
Câu 2: Vì sao không nên chia bố cục bài Bánh trôi nước thành mở bài – thân bài – kết bài?
Đáp án: Vì đó là cách chia dành cho bài văn xuôi của học sinh. Bài thơ tứ tuyệt bốn câu nên chia theo mạch nghĩa (hai câu đầu, hai câu cuối) hoặc theo khai – thừa – chuyển – hợp.
Câu 3: Đoạn thân bài sau bị đảo trật tự: (1) Kết quả là cả lớp đạt giải nhì hội diễn. (2) Ban đầu nhiều bạn ngại tham gia. (3) Sau buổi họp lớp, mọi người chia nhau việc tập luyện. Sắp xếp lại và cho biết trình tự sắp xếp.
Đáp án: Thứ tự đúng: (2) – (3) – (1). Đây là trình tự thời gian, đồng thời là quan hệ nguyên nhân – kết quả.
Câu 4: Lập nhanh bố cục cho đề “Trình bày suy nghĩ về thói quen đọc sách”.
Đáp án tham khảo: Mở bài nêu vấn đề đọc sách. Thân bài gồm: giải thích thói quen đọc sách; lợi ích (mở mang hiểu biết, rèn tập trung, nuôi cảm xúc); thực trạng (nhiều bạn chỉ đọc lướt trên mạng); cách xây dựng thói quen. Kết bài khẳng định ý nghĩa và nêu việc bản thân sẽ làm.
Bố cục trong bài văn, bức tranh và trang web
Bố cục của văn bản là gì, khác bố cục bức tranh ra sao?
Bố cục văn bản là sắp xếp các phần, các đoạn theo trình tự để làm rõ chủ đề. Trong hội họa, nhiếp ảnh hay thiết kế, bố cục là cách sắp đặt hình, khối, màu, chữ trên một mặt phẳng. Hai nghĩa chung một lõi: xếp các phần cho có trật tự và có điểm nhấn.
Bố cục bài văn gồm mấy phần?
Bài văn hoàn chỉnh của học sinh thường gồm ba phần, gọi là mở bài, thân bài và kết bài. Văn bản trong sách có thể chia hai, ba, bốn phần hoặc hơn, tùy thể loại và mạch ý.
Bố cục tiếng Anh là gì?
Với văn bản thường dùng structure hoặc organization; trong mĩ thuật, nhiếp ảnh là composition; với trang web, trang sách là layout.
Chia bố cục khác sách giải có bị sai không?
Không hẳn. Nhiều văn bản có hai cách chia đều hợp lí. Điều giáo viên chấm là ranh giới có rõ không và em nói được nhiệm vụ của từng phần hay không.