Đoạn văn là phần văn bản bắt đầu bằng chữ viết hoa lùi vào đầu dòng, kết thúc bằng dấu chấm xuống dòng, và thường nói trọn một ý. Nhiều đoạn văn nối nhau thì thành bài văn. Hỏi “đoạn văn là gì” hay “thế nào là một đoạn văn” ở trường, câu trả lời luôn có đủ hai mặt: hình thức nhìn thấy được và một ý thống nhất bên trong.
| Khái niệm | Đơn vị trực tiếp tạo nên văn bản, diễn đạt một ý tương đối trọn vẹn |
| Nghĩa của hai tiếng | Đoạn: một khúc, một phần được chia ra; văn: lời viết |
| Thuộc | Kiến thức tạo lập văn bản (phần Viết, Tiếng Việt trong Ngữ văn) |
| Dấu hiệu nhận biết | Lùi đầu dòng, viết hoa chữ đầu; chấm xuống dòng ở cuối; các câu cùng xoay quanh một ý |
Đoạn văn được định nghĩa thế nào trong sách Ngữ văn?
Sách Ngữ văn 8 (chương trình cũ) có hẳn một bài về xây dựng đoạn văn. Ý chính của phần ghi nhớ có thể tóm lại thế này: văn bản được dựng nên trực tiếp từ các đoạn văn; về hình thức, nó mở bằng chữ viết hoa lùi đầu dòng và khép lại bằng dấu chấm xuống dòng; về nội dung, nó thường biểu đạt một ý tương đối hoàn chỉnh và thường gồm nhiều câu.
Chữ “trực tiếp” đáng để ý. Văn bản được làm từ câu, câu làm từ từ, nhưng người viết không xếp câu thẳng thành bài; họ gom câu thành đoạn, rồi xếp đoạn thành bài. Đoạn văn là tầng ở giữa ấy. Trong cách hiểu rộng về văn bản (xem bài văn bản gồm những gì theo sách mới), đoạn văn là đơn vị mà học sinh phải tự viết nhiều nhất, từ lớp 2 đến đề thi tốt nghiệp.
Chữ “tương đối” cũng có lí do. Có đoạn chỉ là một bước nhỏ của một ý lớn hơn, có đoạn chỉ có một câu làm nhiệm vụ chuyển tiếp. Vì vậy sách không nói đoạn nào cũng phải đủ ý, mà là “thường” biểu đạt một ý.
Ba thứ cần tìm khi nhận diện một đoạn văn
- Ranh giới hình thức. Chữ đầu đoạn viết hoa và lùi vào; cuối đoạn có dấu chấm (hoặc chấm hỏi, chấm than) rồi xuống dòng. Trên trang sách, đó là chỗ khoảng trắng thụt vào đầu dòng.
- Một chủ đề chung. Mọi câu cùng nói về một đối tượng, một khía cạnh. Các từ ngữ chủ đề (tên đối tượng hoặc từ thay thế cho nó) lặp lại qua nhiều câu như sợi chỉ xâu chúng lại.
- Câu chủ đề (nếu có). Đây là câu nêu ý khái quát của cả đoạn, thường ngắn và đủ chủ ngữ, vị ngữ. Câu chủ đề có thể đứng đầu, đứng cuối, có mặt ở cả hai chỗ, hoặc vắng hẳn.
Cần nhớ: chỉ đúng hình thức mà các câu mỗi câu nói một chuyện thì vẫn là đoạn văn hỏng. Ngược lại, khổ thơ trong bài thơ cũng tách dòng, cũng gom một ý, nhưng người ta gọi là khổ chứ không gọi là đoạn văn.
Diễn dịch, quy nạp, tổng – phân – hợp và hai kiểu không có câu chủ đề
Các kiểu đoạn văn thường được gọi tên theo cách sắp xếp ý, gồm năm kiểu quen thuộc. Mỗi kiểu dưới đây đi kèm một đoạn tự viết ngắn cùng chủ đề “đọc sách” để dễ so.
Đoạn diễn dịch
Câu chủ đề đứng đầu, các câu sau giải thích, chứng minh. Đọc sách mở rộng thế giới của mỗi người. Một cuốn sách địa lí đưa ta tới những vùng đất chưa từng đặt chân. Một cuốn tiểu thuyết cho ta sống thêm cuộc đời của người khác. Ngay cả sách dạy nấu ăn cũng mở ra một căn bếp mới.
Đoạn quy nạp
Đi từ chi tiết đến kết luận; câu chủ đề nằm cuối. Có cuốn sách đưa ta tới những vùng đất xa. Có cuốn cho ta sống thêm cuộc đời của người khác. Có cuốn chỉ dạy một món ăn mà mở ra cả một căn bếp mới. Rõ ràng, mỗi lần đọc sách là một lần thế giới của ta rộng thêm.
Đoạn tổng – phân – hợp
Câu khái quát ở đầu, các câu triển khai ở giữa, câu cuối nâng ý lên hoặc chốt lại. Kiểu này rất hay dùng trong đoạn nghị luận khoảng 200 chữ.
Đoạn song hành
Các câu ngang hàng nhau, mỗi câu một khía cạnh, không câu nào bao trùm. Sách địa lí mở ra những miền đất lạ. Tiểu thuyết mở ra những số phận. Sách khoa học mở ra những câu hỏi về vũ trụ.
Đoạn móc xích
Ý cuối của câu trước được nhắc lại ở đầu câu sau, nối thành chuỗi. Muốn viết hay phải đọc nhiều. Đọc nhiều thì vốn từ giàu lên. Vốn từ giàu thì câu văn mới có chỗ mà chọn.
Đoạn văn trong văn bản Tinh thần yêu nước và trong bài viết của học sinh
Đoạn mở đầu Tinh thần yêu nước của nhân dân ta
Văn bản của Chủ tịch Hồ Chí Minh mở bằng một đoạn diễn dịch rất mẫu mực: câu đầu nêu ngay nhận định về lòng yêu nước của dân ta, các câu sau nói đó là truyền thống quý báu và tả sức mạnh của nó mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng. Đặt câu chủ đề lên đầu giúp người nghe nắm luận điểm ngay từ giây đầu tiên, điều rất cần ở một văn bản nghị luận viết cho đông đảo người đọc. Bố cục và cách lập luận của cả văn bản có ở bài soạn Tinh thần yêu nước theo sách Kết nối tri thức.
Đoạn văn ghi lại cảm xúc về một bài thơ
Ở lớp 6, lớp 7, học sinh viết đoạn văn nêu cảm xúc sau khi đọc một bài thơ. Đoạn hay thường mở bằng câu giới thiệu bài thơ và ấn tượng chung, giữa đoạn dẫn một vài hình ảnh, từ ngữ khiến mình xúc động, cuối đoạn nói bài thơ để lại điều gì. Đó chính là kiểu tổng – phân – hợp. Có thể đối chiếu với tập mẫu viết cảm xúc về bài thơ lục bát.
Đoạn văn, câu và văn bản khác nhau ra sao?
| Đơn vị | Dấu hiệu hình thức | Nội dung |
|---|---|---|
| Câu | Viết hoa chữ đầu, kết thúc bằng dấu câu | Một nhận định, một sự việc |
| Đoạn văn | Lùi đầu dòng, chấm xuống dòng | Một ý, do nhiều câu cùng triển khai |
| Văn bản | Có nhan đề (thường), có mở đầu và kết thúc | Một chủ đề trọn vẹn, gồm nhiều ý |
| Khổ thơ | Cách dòng trống giữa các khổ | Một ý trong bài thơ, viết bằng dòng thơ |
Một câu có thể đứng riêng thành đoạn, nhưng như thế là trường hợp đặc biệt (câu chuyển ý, câu kết bài). Bài văn mà đoạn nào cũng chỉ một câu thì giống một danh sách hơn là một bài văn.
Luyện nhận diện đoạn văn: bốn câu có đáp án
Câu 1: Đoạn sau có mấy câu? Câu chủ đề là câu nào? “Mùa thu Hà Nội có mùi riêng. Sáng sớm, hoa sữa thơm nồng ở đầu phố. Trưa, gió mang hương cốm từ những gánh hàng rong. Chiều, khói đốt lá lẩn vào sương.”
Đáp án: Đoạn có bốn câu. Câu chủ đề là câu đầu, “Mùa thu Hà Nội có mùi riêng”; ba câu sau mỗi câu nêu một mùi theo buổi trong ngày. Đây là đoạn diễn dịch.
Câu 2: Viết lại đoạn ở câu 1 thành đoạn quy nạp.
Đáp án: Chuyển câu khái quát xuống cuối và thêm từ nối chốt ý, ví dụ: “Sáng sớm, hoa sữa thơm nồng ở đầu phố. Trưa, gió mang hương cốm từ những gánh hàng rong. Chiều, khói đốt lá lẩn vào sương. Mùa thu Hà Nội quả thật có một mùi rất riêng.”
Câu 3: Đoạn sau thuộc kiểu nào, vì sao? “Bà dạy em nhặt rau. Mẹ dạy em nấu cơm. Bố dạy em sửa xe đạp.”
Đáp án: Kiểu song hành. Ba câu ngang hàng, mỗi câu nói một người và một việc, không có câu nào khái quát chung cho cả đoạn.
Câu 4: Chỉ ra lỗi trong đoạn: “Lớp em có 40 bạn. Hôm qua trời mưa to. Cô giáo chủ nhiệm dạy môn Toán. Em thích ăn kem.”
Đáp án: Đoạn đúng hình thức nhưng sai về nội dung: bốn câu nói bốn chuyện không liên quan, không có chủ đề chung nên chưa phải một đoạn văn hoàn chỉnh. Cần chọn một ý (ví dụ về lớp em) và cho mọi câu cùng phục vụ ý đó.
Học sinh hay thắc mắc gì về đoạn văn
Thế nào là một đoạn văn hoàn chỉnh?
Là đoạn đủ ranh giới hình thức, các câu cùng hướng về một ý và liên kết với nhau bằng từ ngữ, phép nối, phép lặp. Nếu có câu chủ đề thì các câu còn lại phải làm rõ đúng câu đó.
Đoạn văn khoảng 200 chữ cần mấy câu?
Không có số câu cố định; thường khoảng tám đến mười hai câu tùy độ dài câu. Điều quan trọng hơn là đoạn viết liền một khối, không xuống dòng giữa chừng.
Một đoạn văn có thể chỉ có một câu không?
Có, nhưng hiếm, thường là câu chuyển đoạn hoặc câu kết ngắn để nhấn mạnh. Trong bài tập yêu cầu “viết đoạn văn”, một câu là không đạt.
Câu chủ đề là gì?
Là câu mang ý khái quát của cả đoạn, thường ngắn gọn và đủ thành phần chính. Nó quyết định kiểu đoạn: đứng đầu là diễn dịch, đứng cuối là quy nạp, có ở cả hai đầu là tổng – phân – hợp.