Bắt nạt trên mạng là hành vi dùng điện thoại, mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin hay trò chơi trực tuyến để cố ý và lặp đi lặp lại làm một người sợ hãi, xấu hổ hoặc bị cô lập. Người ta còn gọi là bắt nạt trực tuyến, hay theo tiếng Anh là cyberbullying. Nó không để lại vết bầm, nhưng có thể theo nạn nhân về tận phòng ngủ.
| Nghĩa ngắn | Bắt nạt diễn ra qua thiết bị và nền tảng số |
| Tên gọi khác | Bắt nạt trực tuyến, bắt nạt qua mạng, cyberbullying |
| Dấu hiệu cốt lõi | Có chủ đích, lặp lại, nhắm vào người khó tự vệ |
| Sắc thái | Nghiêm túc; là vấn đề xã hội, không phải chuyện đùa |
Bắt nạt trên mạng là gì theo UNICEF?
UNICEF mô tả bắt nạt trên mạng là bắt nạt bằng công cụ kỹ thuật số, có thể xảy ra trên mạng xã hội, nền tảng nhắn tin, game và điện thoại, với mục đích khiến người bị nhắm tới sợ, giận hoặc xấu hổ. Cơ quan eSafety của Úc liệt kê cả những “chất liệu” dùng để bắt nạt: bài đăng, bình luận, tin nhắn, ảnh, video, meme, buổi phát trực tiếp.
Hai nguồn gặp nhau ở ba điểm. Thứ nhất, hành vi có chủ đích chứ không phải một câu lỡ lời. Thứ hai, nó thường lặp lại hoặc bị lan đi nhiều lần. Thứ ba, giữa hai bên có sự chênh lệch: một phía đông hơn, nổi tiếng hơn, nắm được bí mật hay hình ảnh của phía kia.
Từ “bắt nạt” vốn quen với học sinh từ lâu, kể cả qua bài thơ cùng tên của Nguyễn Thế Hoàng Linh trong sách Ngữ văn 6, nơi tác giả nhẹ nhàng chất vấn thói trêu chọc kẻ yếu (xem các bài văn phân tích bài thơ Bắt nạt lớp 6). Chỉ khác ở đây, sân trường đã chuyển thành màn hình.
Những kiểu bắt nạt hay gặp trên mạng
Cách thức thì nhiều, nhưng gom lại thường rơi vào mấy dạng sau:
- Bình luận, nhắn tin xúc phạm: chửi bới, chê ngoại hình, đe dọa qua tin nhắn riêng hoặc dưới bài đăng.
- Tung tin sai, đăng ảnh làm người khác bẽ mặt: ảnh chế, ảnh chụp lén, đoạn chat bị cắt ghép rồi chia sẻ vào nhóm.
- Mạo danh: lập tài khoản giả mang tên người khác để nói những điều họ không nói.
- Cô lập: cố tình loại một người khỏi nhóm lớp, nhóm game, rồi bàn tán sau lưng.
- Đào bới và phát tán thông tin riêng: đăng số điện thoại, địa chỉ, chuyện gia đình của ai đó để người lạ cùng “vào cuộc”.
Chê bai vóc dáng là một nhánh rất phổ biến; bài miệt thị ngoại hình trên mạng xã hội nói riêng về chuyện này.
Kiểu cô lập một bạn khỏi nhóm chat, xì xào chê ngoại hình rồi lại tỏ ra thân thiện từng được phim Mỹ khắc họa qua hình mẫu hội mean girl, nay thành cách gọi quen trên mạng.
Dấu hiệu cho thấy một người đang bị nhắm tới
Người bị bắt nạt hiếm khi kể ngay. Bố mẹ, thầy cô, bạn bè có thể để ý những thay đổi ở mức đời sống như:
- giật mình, căng thẳng mỗi khi điện thoại báo tin nhắn, hoặc đột nhiên khóa, xóa tài khoản;
- ngại đến lớp, tránh mặt một nhóm bạn cụ thể;
- ngủ kém, kêu mệt, mất hứng với thứ trước đây rất thích;
- hay tự chê bản thân, nói những câu kiểu “chắc tại mình”.
Những dấu hiệu này không dùng để kết luận ai đó chắc chắn bị bắt nạt. Chúng chỉ là lý do để hỏi han nhẹ nhàng và lắng nghe.
Vì sao chuyện này xảy ra, và nó để lại gì?
Màn hình tạo cảm giác ở xa. Người gõ phím không thấy nét mặt người đọc, nên dễ nói nặng hơn ngoài đời. Tài khoản ẩn danh khiến họ nghĩ mình không phải chịu trách nhiệm. Thêm vào đó là tâm lý đám đông: một bình luận ác ý được nhiều lượt thích sẽ kéo theo những bình luận tương tự. Có người bắt nạt để trả đũa, có người để được nhóm chấp nhận, có người chỉ vì thấy vui.
Với người bị nhắm tới, UNICEF chỉ ra cảm giác bị tấn công ở mọi nơi, kể cả trong nhà, vì điện thoại luôn trong túi. Tác động có thể kéo dài: xấu hổ, tức giận, mất ngủ, đau đầu, thu mình, sa sút học tập. Một tấm ảnh đã lan đi thì khó gỡ hết, nên vết thương thường dai dẳng hơn một lần bị trêu trên sân trường.
Đùa quá trớn hay đã là bắt nạt?
| Tiêu chí | Trêu đùa giữa bạn bè | Bắt nạt trên mạng |
|---|---|---|
| Hai bên | Cùng cười, ngang hàng | Một bên cười, một bên chịu đựng |
| Khi được nhắc dừng | Dừng lại, có khi xin lỗi | Tiếp tục hoặc làm tới hơn |
| Số người chứng kiến | Thường trong nhóm nhỏ | Bị chia sẻ, có cả người lạ vào hùa |
| Dấu vết | Qua đi nhanh | Ảnh, tin nhắn còn lưu, dễ bị đào lại |
Bắt nạt trên mạng và ngoài đời cũng hay đi cùng nhau: chuyện bắt đầu ở lớp rồi kéo dài sang nhóm chat. Phần bắt nạt diễn ra ngay trong trường được nói kỹ ở bài các hình thức bạo lực trong trường học. Còn nếu muốn biết người trẻ dùng chữ “bully” ra sao, có bài giải nghĩa từ bully và cyberbully.
Khi bị bắt nạt trên mạng, nên làm gì
- Không đáp trả bằng lời lẽ tương tự. Cãi qua lại thường làm chuyện lan rộng hơn.
- Lưu bằng chứng: chụp màn hình tin nhắn, bình luận, đường dẫn, ghi lại ngày giờ.
- Chặn và báo cáo tài khoản, nội dung vi phạm bằng công cụ của nền tảng.
- Kể cho người lớn tin cậy: bố mẹ, thầy cô chủ nhiệm, cán bộ tư vấn học đường.
- Gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 (miễn phí, cả ngày đêm) nếu chưa biết nói với ai.
Nếu cảm giác buồn bã, lo âu, mất ngủ kéo dài, hãy nhờ người lớn đưa đi gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ. Đó là một cách tự chăm sóc mình, không phải dấu hiệu yếu đuối.
Bắt nạt trực tuyến qua mấy câu hỏi
Bắt nạt trực tuyến là gì?
Là tên gọi khác của bắt nạt trên mạng: dùng nền tảng số để cố ý làm tổn thương, đe dọa hay bêu xấu một người, thường lặp lại nhiều lần.
Cyberbullying là gì?
Cyberbullying là từ tiếng Anh, ghép từ cyber (thuộc về mạng, máy tính) và bullying (hành vi bắt nạt). Tiếng Việt thường dịch là bắt nạt trên mạng hoặc bắt nạt trực tuyến.
Bạo lực mạng có giống bắt nạt trên mạng không?
Hai cụm thường được dùng gần như nhau. “Bạo lực mạng” hay xuất hiện trên báo chí khi một người bị đông đảo cư dân mạng công kích; “bắt nạt trên mạng” nhấn vào tính lặp lại và sự chênh lệch giữa hai bên.
Thấy bạn bị bắt nạt trên mạng thì nên làm gì?
Đừng thả thêm lượt thích hay chia sẻ nội dung đó. Có thể nhắn riêng hỏi thăm bạn, giúp bạn lưu bằng chứng, báo cáo bài đăng và cùng bạn tìm người lớn đáng tin.